Για την οικονομική δραστηριότητα των Ελλήνων της Μικράς Ασίας: Μέσα του 19ου έως αρχές του 20ου αιώνα - Panayotopoulos, A. J. (Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 1983)
Πολλά στοιχεία λείπουν ακόμη γιά νά σχηματίσουμε μιά πλήρη εικόνα τής οικονομικής δραστηριότητας του Μικρασιατικού Ελληνισμού καί να συνα- γάγουμε γενικά συμπεράσματα. 'Ωστόσο, τά στοιχεία πού παρουσιάζονται στή μελέτη αύτή οδηγούν σέ μερικές διαπιστώσεις. 'Η άνθιση των μικρασιατικών κοινοτήτων, κυρίως των εμπορικών κέντρων τών παραλίων, συνδέεται μέ τη βιομηχανική έπανάσταση στην Ευρώπη καί την ανάπτυξη τής οικονομίας της. 'Ο ρόλος τών Ελλήνων ήταν κυρίως ρόλος μεσαζόντων άνάμεσα στο ευρωπαϊκό κεφάλαιο καί τήν εσωτερική άγορά τής ’Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό πού τούς έπέτρεψε νά άναλάβουν αύτύν το ρόλο ήταν ή ιδιαίτερη θέση τους στήν οθωμανική κοινωνία, μιά άνάμεικτη θέση προνομίων μαζί καί άποκλεισμοΰ, πού, άπύ τή μιά, τούς έπέτρεπε νά κινούνται άνετα στο μουσουλμανικό περιβάλλον καί, άπύ τήν άλλη, τούς έστρεφε πολιτιστικά προς τήν όμό- θρησκή τους Εύρώπη. 'Ο ρόλος τους αύτύς βοήθησε στή δημιουργία μιας μι- κρομεσαίας μή μουσουλμανικής αστικής τάξης μικρεμπόρων, δανειστών, προμηθευτών, υπαλλήλων καί έλεύθερων έπαγγελματιών (δικηγόρων, μηχανικών, γιατρών, φαρμακοποιών, κλπ.). 'Η άνασφάλεια τοποθέτησης κεφαλαίων στη βιομηχανία καί την αγροτική παραγωγή έδωσε ώθηση στήν ανάπτυξη τραπεζών, δπου τοποθετούνταν τά μεγάλα κέρδη άπο το εισαγωγικό καί έξαγωγικύ έμπόριο μέ τήν Ευρώπη. Έξω άπο τά εμπορικά δμως κέντρα, παράλια καί ήπειρωτικά, ή πλειοψηφία των Ελλήνων ήταν άγρότες, επίμορτοι ή μέ μικρή περιουσία καί ζοΰσαν στις ίδιες συνθήκες μέ το μουσουλμανικό πληθυσμό. Παρά τήν έντύπωση πού έ'χει δημιουργηθεΐ, δέν ύφίστατο ειδίκευση των Ελλήνων σε ορισμένες καλλιέργειες, άλλα ασχολούνταν μέ τήν καλλιέργεια πού επικρατούσε κατά περιοχή. Επίσης, άνάλογες μέ τις τοπικές συνθήκες καί τις έπαγγελματικές τους ασχολίες ήταν καί οΐ συνθήκες διαβίωσής τους, το πολιτιστικό τους επίπεδο καί ή άνάπτυξη τής έθνικιστικής τους ιδιαιτερότητας.