Πολύτιμα» κτερίσματα ή «πολύτιμοι» νεκροί; Παρατηρήσεις σε ταφές της περιόδου 600-480 π.Χ. στην Αττική

2.pdf
Published: May 5, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/eul.45443
Keywords:
Attica funerary practices grave goods Archaic period non-ceramic offerings burial ideology ; social archaeology of death memory and commemoration
Μιχάλης Μιλιδάκης
Abstract

This paper examines the presence, the absence, and the social significance of non-ceramic grave goods in Attic burials dating from 600 to 480 BC. It focuses on the relationship between material value and the perceived social importance of the deceased. The study draws on quantitative data derived from rescue excavations conducted in three geographical zones of Attica: the Asty, the Mesogeia (the hinterland of Attica), and the Paralia (the coastal region). As indicated by the archaeological data, there is a marked rarity of metal, stone, bone, and other non-ceramic objects, as well as an almost absence of grave goods made of precious materials in the late Archaic period.


While economic factors are considered, this pattern is not interpreted exclusively as an indicator of economic status or material deprivation; Instead, the present analysis adopts a social archaeology of death approach. Burial practices are treated as socially meaningful actions shaped by shared norms and values. Funerary assemblages are seen as the result of conscious and selective choices. Ideological, political, and ritual factors influenced these choices. These include, but are not limited to, funerary restraint, practices of memory and commemoration, and emotional responses to death. Emphasis is placed on the role of legal restrictions and on changes in aristocratic self-representation. The shift of elite display from the funerary sphere to the public context is also taken into consideration.


Regional variation is also considered. The Mesogeia shows a relatively higher frequency of non-ceramic offerings. This pattern is examined in relation to excavation intensity and preservation conditions, rather than interpreted as evidence of greater wealth. The study argues that the rare presence of non-ceramic grave goods represents meaningful departures from dominant funerary practices. These cases reflect intentional choices, through which material culture shifted from the object to the deceased. In this way, funerary practices emphasised social meaning, memory, and human loss over material display in Archaic Attic burials.

Article Details
  • Section
  • Articles
Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

The copyright for articles in this journal is retained by the author(s), with first publication rights granted to the journal. Authors who submit articles to this journal confirm that third-party intellectual property rights are not violated in any way. By virtue of their appearance in this open access journal, articles can be used freely, with proper attribution, for educational and other non-commercial purposes. The Mediterranean Archaeological Society retains the right to publish papers that appear in EULIMENE in any form, including electronic, the journal may assume in the future. It also retains the right to deposit articles published in EULIMENE in its repository.

Downloads
Download data is not yet available.
References
Ανδρειωμένου, Α. 1963. «Βάρη», ΑΔ 17 (1961-62), Β΄ Χρονικά, 37-39.
Αντωνοπούλου, Β. και Ειρ. Μαγκανιώτη 2009. «Αρχαίο νεκροταφείο παρά τη σύγχρονη λεωφόρο Μαραθώνος, στον Σταυρό δήμου Γέρακα», στο Β. Βασιλοπούλου και Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη (επιμ.), Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό. Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Το έργο μιας δεκαετίας, 1994-2003. Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα 18-20 Δεκεμβρίου 2003. Δήμος Μαρκοπούλου Μεσογαίας, 373-382.
Ασημακοπούλου, Ε. και Κ. Γιαλλέλη 2011. «Σιδηροδρομικό Κέντρο Αχαρνών Ανασκαφή νεκροταφείου εκατέρωθεν λεωφόρου Δημοκρατίας», στο 10ο Συμπόσιο Ιστορίας-Λαογραφίας Αττικής 20-23 Οκτωβρίου 2011. Αχαρναί: Ιστορική-Λαογραφική Εταιρεία Αχαρνών, 50-56.
Γαλιατσάτου, Π. 2015. Κεραμική και ταφικά έθιμα από δημοτικά και οικογενειακά νεκροταφεία στη Μεσογαία. Συμβολή στη μελέτη των νεκροταφείων της Ανατολικής Αττικής, Διδακτ. Διατρ., ΕΚΠΑ.
Γαλιατσάτου, Π. 2019. «Κεραμική και ταφικά έθιμα από το νεκροταφείο του αρχαίου δήμου της Όης. Συσχετίσεις με τα ταφικά έθιμα των αρχαίων νεκροταφείων της ανατολικής Αττικής», στο Ε. Κουντούρη και Α. Γκαδόλου (επιμ.), Τα Νεκροταφεία, τ. Ι. Χωροταξική οργάνωση, ταφικά έθιμα, τελετουργίες. Αθήνα: ΤΑΠΑ, 535-574.
Γιαννοπούλου, Μ. 2017. «Συναισθηματικές αντιδράσεις στον Θάνατο και στο Επέκεινα», στο Α. Χανιώτης, Ν. Καλτσάς και Ι. Μυλωνόπουλος (επιμ.), Emotions, ένας κόσμος συναισθημάτων. Αθήνα: ΑΡΙΟΝΑ ΕΛΛΑΣ, 217-229.
Γουλάκος, Ο. 2015. Αττικοί τύμβοι των πρώιμων ιστορικών χρόνων, Διδακτ. Διατρ., ΕΚΠΑ.
Ηλιόπουλος, Θ. 2010. «Αθήνα. Οδός Διαμαντοπούλου 10 (οικόπεδο Ντινόπουλου)», ΑΔ 56-59 (2001-04), Β΄1 Χρονικά, 208-214.
Θέμελης, Π. 1974. «Ανάβυσσος», ΑΔ 26 (1971), Β΄1 Χρονικά, 33-34.
Θέμελης, Π. και Γ. Τουράτσογλου 1997. Οι τάφοι του Δερβενίου (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου αρ. 59). Αθήνα: ΤΑΠΑ.
Ιγνατιάδου, Δ. και Α. Χατζηπαναγιώτου 2018. «Χρήσεις και συμβολισμοί των κοσμημάτων. Από τη Γεωμετρική έως και τη Ρωμαϊκή εποχή», στο Μ. Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου (επιμ.), Οι Αμέτρητες Όψεις του Ωραίου στην Αρχαία Τέχνη. Αθήνα: ΥΠΠΟΑ, 265-281.
Κακαβογιάννη, Ο. και Ν. Πετρόχειλος 2013. «Από τα νεκροταφεία των αττικών δήμων της δυτικής παραλίας. Πρώτες παρατηρήσεις», στο Α. Στεφανής (επιμ.), Πρακτικά ΙΔ΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ Αττικής. Καλύβια Θορικού: Εταιρεία Μελετών ΝΑ Αττικής, 69-80.
Κακαβογιάννη, Ο. και Ν. Πετρόχειλος 2020. Από τα αρχαία νεκροταφεία της Αναβύσσου, Aura Supplement 3.
Καλλιπολίτης, Β. 1964. «Ανασκαφή τάφων Αναγυρούντος», ΑΔ 18 (1963), Α΄ Μελέται, 115-132.
Καλτσάς, Ν. 1998. Άκανθος. Η ανασκαφή στο νεκροταφείο κατά το 1979. Αθήνα: ΤΑΠΑ.
Καλτσάς, Ν. 2002. Τα Γλυπτά. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Αθήνα: Καπόν.
Καράγιωργα-Σταθακοπούλου, Θ. 1988. «Δημόσια έργα και ανασκαφές στην Αθήνα τα τελευταία πέντε χρόνια», HOROS 6, 87-108.
Κασίμη-Σούτου, M. 2014. «Βάρη. Οδός Μαρώτη (οικόπεδο Λίντεν)», ΑΔ 61 (2006), Β΄1 Χρονικά, 225.
Κάττουλα, T. 2014. «Νεκρική θήκη», στο Ν. Σταμπολίδης και Στ. Οικονόμου (επιμ.), Επέκεινα. Ο Θάνατος και η Μεταθάνατια Ζωή στην Αρχαία Ελλάδα. Αθήνα: Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
Λεκατσάς, Π. 2000. Η Ψυχή. Η ιδέα της ψυχής και της αθανασίας της και τα έθιμα του θανάτου. Αθήνα: Καστανιώτης.
Λεμπέση, Α. 2010. «Ο θρήνος στην κρητική κοινωνία της 1ης χιλιετίας», ΑΕ 149, 61-82.
Μανωλεδάκης, Μ. 2003. Νέκυια. Το έργο του Πολύγνωτου στους Δελφούς. Θεσσαλονίκη: εκδόσεις Κ. Σφακιανάκη.
Μιλιδάκης, Μ. 2022. Ταφικές Πρακτικές στην Αττική την περίοδο 600-480 π.Χ., Διδακτ. Διατρ., Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών, Ρόδος.
Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη, Ε. 1990. «Αθήνα, Ιερά οδός, διάβαση Γεωπονικής Σχολής», ΑΔ 40 (1985), Β΄1 Χρονικά, 32-33.
Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη, Ε. και Ι. Τσιριγώτη-Δρακωτού 2000. «Σταθμός Κεραμεικός», στο Λ. Παρλαμά και Ν. Σταμπολίδης (επιμ.), Η πόλη κάτω από την πόλη. Ευρήματα από τις ανασκαφές του Μητροπολιτικού Σταθμού Αθηνών. Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή-Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, 264-274.
Μπένγκτσον, Χ. 1991. Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος (μτφρ. Α. Γαβρίλη). Αθήνα: Μέλισσα.
Μποσνάκης, Δ. 2020. Κατηφείη και Ὄνειδος. Ταπεινωμένοι και καταφρονεμένοι νεκροί (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου Αρ. 109). Αθήνα: ΤΑΠΑ.
Μυλωνάς, Γ. 1975. Το Δυτικόν Νεκροταφείον της Ελευσίνας, τ. Α. Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ. 81.
Παπαγγελή, Κ. 2005. «Ελευσίνα-Δίκτυο ΔΕΠΑ», ΑΔ 54 (1999), Β΄1 Χρονικά, 90.
Παπαθανασίου, Κ. και Α. Τσαραβόπουλος 2019. «Το νεκροταφείο της Φοινικιάς στην παραλία Καλυβίων Αττικής», στο Ε. Κουντούρη και Α. Γκαδόλου (επιμ.), Τα Νεκροταφεία, τ. Ι. Χωροταξική οργάνωση, ταφικά έθιμα, τελετουργίες. Αθήνα: ΤΑΠΑ, 575-601.
Παπαχατζής, Ν.Δ. 1974. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις, Αττικά. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.
Πετράκος, Β. 1999. Ο Δήμος του Ραμνούντος. Ι. Τοπογραφία. Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας αρ. 181.
Πετροπουλάκου, Μ. και Ε. Πεντάζος 1973. Αττική, οικιστικά στοιχεία-πρώτη έκθεση (Αρχαίες Ελληνικές Πόλεις 21). Αθήνα: Αθηναϊκόν Κέντρον Οικιστικής, Αθηναϊκός Τεχνολογικός Όμιλος.
Πλασσάρα, Α. 2016. «Δήμος Παλλήνης. Κάντζα. Γήπεδο ιδιοκτησίας εταιρείας ‘Κάντζα Εμπορική ΑΕ’ στο πρώην κτήμα Καμπά», ΑΔ 67 (2012), Β΄1 Χρονικά, 52-59.
Πλάτωνος, Μ. 1992. «Αχαρναί. Οδός Θεμιστοκλέους 4 (ΟΤ 332 οικόπεδο Κουσίδη)», ΑΔ 42 (1987), Β΄1 Χρονικά, 64-67.
Πλάτωνος-Γιώτα, Μ. 2004. Αχαρναί. Ιστορική και τοπογραφική επισκόπηση των αρχαίων Αχαρνών, των γειτονικών δήμων και των οχυρώσεων της Πάρνηθας. Αχαρνές: Δήμος Αχαρνών.
Πολωγιώργη, Μ. 2012. «Ανασκαφή νεκροταφείου στο Χαλάνδρι», ΑΔ 58-64 (2003-09), Α΄ Μελέτες, 143-210.
Ραυτοπούλου, Μ. 2009. «Γέρακας: Νέα στοιχεία για τη χωροταξία και τη σημασία του αρχαίου δήμου της Παλλήνης», στο Β. Βασιλοπούλου και Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη (επιμ.), Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό, Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Το έργο μιας δεκαετίας, 1994-2003. Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα 18-20 Δεκεμβρίου 2003. Δήμος Μαρκοπούλου Μεσογαίας, 331-341.
Σκαρλατίδου, Ε. 2010. Το αρχαϊκό νεκροταφείο των Αβδήρων. Θεσσαλονίκη: Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Μακεδονικών και Θρακικών Σπουδών, Δημοσιεύματα 9.
Σκιλάρντι, Δ. 2009. «Αρχαιολογικές έρευνες στα βόρεια προάστεια της Αθήνας, 1998-2003», στο Β. Βασιλοπούλου και Σ. Κατσαρού-Τζεβελέκη (επιμ.), Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό, Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Το έργο μιας δεκαετίας, 1994-2003. Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα 18-20 Δεκεμβρίου 2003. Δήμος Μαρκοπούλου Μεσογαίας, 593-611.
Στάης, Β. 1890. «Εισαγωγή αρχαίων εν τοις μουσείοις, 1: Εθνικόν μουσείον», ΑΔ ΣΤ΄ (1890), 149-155.
Στάης, Β. 1891α. «Ανασκαφαί εν Μαραθώνι», ΑΔ Ζ΄ (1891), 67.
Στάης, Β. 1891β. «Περί των εν Βάρη ανασκαφών», ΑΔ Ζ΄ (1891), 28-32.
Σταϊνχάουερ, Γ. 2005. «Η Αττική Οδός από τον κόμβο του Σταυρού έως τους κόμβους Λεονταρίου και Παλλήνης», στο Γ. Σταϊνχάουερ (επιμ.), Αττικής Οδού Περιήγηση. Αθήνα: IDEA, 158-173.
Σταϊνχάουερ, Γ. 2009α. Ο Μαραθών και το Αρχαιολογικό Μουσείο. Αθήνα: Κοινωφελές Ίδρυμα Ι. Σ. Λάτση, EFG Eurobank Ergasias A.E.
Σταϊνχάουερ, Γ. 2009β. «Ανασκαφή στην Αττική Οδό στην περιοχή της Παλλήνης», στο Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό, Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Το έργο μιας δεκαετίας, 1994-2003. Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα 18-20 Δεκεμβρίου 2003. Δήμος Μαρκοπούλου Μεσογαίας, 310-316.
Σταυρόπουλλος, Φ. 1966. «Ανασκαφαί αρχαίας Ακαδημείας», ΠΑΕ (1963), 5-19.
Χατζηδημητρίου, Α. 2013. «Η περιοχή των Γλυκών Νερών κατά την αρχαιότητα: Πρόσφατα ευρήματα της αρχαιολογικής έρευνας» στο Μ. Δόγκλη-Τόλη και Σ. Οικονόμου (επιμ.), Αρχαιολογικές Συμβολές-Τόμος Α: Αττική. Αθήνα: Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, 249-262.
Χατζηδημητρίου, Α. 2016. «Οδός Ανοίξεως 6 (μεταξύ των οδών Χαρ. Τρικούπη και Πύρρου)», ΑΔ 65 (2010), Β΄1α Χρονικά, 130.
Χατζηδημητρίου, Α. και Ε. Παπαφλωράτου 2008. «Νεότερα ανασκαφικά δεδομένα από το δήμο Γλυκών Νερών», στο Α.Δ. Στεφανής (επιμ.), Πρακτικά ΙΒ΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ Αττικής, Παλλήνη 30 Νοεμβρίου-3 Δεκεμβρίου 2006. Καλύβια: Εταιρεία Μελετών Νοτιοανατολικής Αττικής, 413-434.
Χατζηδημητρίου, Α. και Ε. Παπαφλωράτου 2013. «Γλυκά Νερά. Οδός Κυκλάδων και Σίφνου (Ο.Τ. 129, Οικ. 08Β, οικόπεδο Αφών Παπανικόλα)», ΑΔ 60 (2005), Β΄1 Χρονικά, 171-174.
Χριστοδούλου, Δ.Ν. 2005. «Αρχαϊκό νεκροταφείο και οδός», στο Γ. Σταϊνχάουερ (επιμ.), Αττικής Οδού Περιήγηση. Αθήνα: IDEA, 140-143.
Χριστοδούλου, Δ.Ν. 2009. «Ο αρχαίος δήμος Παλλήνης και η επί Παλληνίδι μάχη», στο Από τα Μεσόγεια στον Αργοσαρωνικό, Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Το έργο μιας δεκαετίας, 1994-2003. Πρακτικά Συνεδρίου Αθήνα 18-20 Δεκεμβρίου 2003. Δήμος Μαρκοπούλου Μεσογαίας, 317-323.
Χριστοδούλου, Δ.Ν. 2010. «Λεωφόρος Μαραθώνος 21-25», ΑΔ 56-59 (2001-04), Β΄1 Χρονικά, 314-315.
Alexandridou, A.F. 2008. “Athens versus Attika: local variations in funerary practices during the late seventh and early sixth century BC”, στο D. Kurtz (επιμ.), Essays in Classical Archaeology for Eleni Hatzivassiliou 1977-2007 τ. V. Oxford: Archaeopress/John and Erica Hedges Ltd, 65-72.
Alexandridou, A.F. 2009. “Offering trenches and funerary ceremonies in the Attic countryside. The evidence from the north necropolis of Vari”, στο T. Fischer-Hansen και B. Poulsen (επιμ.), From Artemis to Diana. The goddess of Man and Beast (12 Acta Hyperborea). Copenhagen: Museum Tusculanum, 497-522.
Alexandridou, A.F. 2012. “The North Necropolis of Vari revisited”, AE 151, 1-73.
Alexandridou, A.F. 2017. “Special burial treatment for the ‘heroized’ dead in the Attic countryside. The case of the elite cemetery of Vari”, στο X. Charalambidou και C. Morgan (επιμ.), Interpreting the Seventh Century BC. Tradition and Innovation. Oxford: Archaeopress, 281-292.
Amandry, P. 1984. “Os et Coquilles », BCH Suppl. 9, 347-380.
Anderson, G. 2000. “Alkmeonid ‘Homelands’, Political Exile, and the unification of Attica”, Historia 49, 387-412.
Arrigoni, Ε. 1971. «Στοιχεῖα πρὸς ἀναπαράστασιν τοῦ τοπίου τῆς Ἀττικῆς κατὰ τὴν κλασσικὴν ἐποχήν», Αθηνά 72, 25-86.
Binford, L. 1971. “Mortuary Practices: Their Study and Their Potential”, Memoirs of the Society for American Archaeology 25, 6-29.
Bloesch, H. 1974. Das Tier in der Antike-400 Werke ägyptischer, griechischen, etruskischer und römischer Kunst aus privatem und öffentlichem Besitz. Ausgestellt im Archäologischen Institut der Universität Zürich vom 21.9-17.11.1974. Zürich: Archäologisches Institut der Universität Zürich.
De Polignac, Fr. 2000. Η Γέννηση της Αρχαίας Ελληνικής Πόλης (μτφρ. Ν. Κυριαζόπουλος). Αθήνα: ΜΙΕΤ.
Garland, R. 1985. The Greek Way of Death. New York: Cornell University Press Ithaka.
Goette, H.R. 2014. “Zum Demos Phrearrhioi und seinem Thesmophorion”, AA 2014.2, 19-36.
Hall, M.J. 2013. Αρχαία Ελληνική Ιστορία. Η Αρχαϊκή Περίοδος, 1200-479 π.Χ. (μτφρ.-επιμ. Ι. Ξυδόπουλος). Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτη.
Jeanmarie, H. 1985. Διόνυσος· Ιστορία της Λατρείας του Βάκχου (μτφρ. Α.Λ. Μερτάνη). Αθήνα: Κλειώ.
Jeffery, L.H. 1962. “The inscribed Gravestones of Archaic Attica”, BSA 57, 115-153.
Kerameikos XV: Vierneisel-Schlorb, B. 1997. Kerameikos: Die figürlichen Terrakoten I. Spätmykenisch bis späthellenistisch. München: Hirmer.
Kurtz, D.C. 1984. “Vases for the Dead, an Attic Selection, 750-400 B.C.”, στο H.A.G. Brijder (επιμ.), Ancient Greek and Related Pottery, Proceedings of the International Vase Symposium in Amsterdam 12-15 April 1984. Amsterdam: Allard Pierson Series, 314-328.
Kurtz, D.C. και J. Boardman 1994. Έθιμα ταφής στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, (μτφρ. Ουρ. Βιζυηνού και Θ. Ξένος). Αθήνα: Καρδαμίτσα,
Liddell, H. και R. Scott 1907. Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσας, τ. ΙV (μτφρ. Ξ. Μόσχου). Αθήνα: εκδόσεις Ι. Σιδέρης.
Mersch, Α. 1996. Studien zur Siedlungsgeschichte Attikas von 950 bis 400 v. Chr. (Europäische Hochschulschriften 38, Archäologie 58). Frankfurt am Mainz: Lang.
Morris, I. 1987. Burial and Ancient Society. The Rise of the City-State. Cambridge: Cambridge University Press.
Morris, Ι. 1997. Ταφικά τελετουργικά έθιμα και κοινωνική δομή στην κλασική αρχαιότητα. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Papathanasiou, D. και A. Tsaravopoulos 2016. “Marking of tombs and customs related to the phenomenon of transition in the ancient cemetery of ‘Phoenikia’, Lagonisi, Eastern Attica, Greece”, στο V. Sîrbu (επιμ.), Istros XXII, Proceedings of the 15th International Colloquium of Funerary Archaeology, Interdisciplinary Methods of Research for Prehistoric and Protohistoric Funerary Monuments, Brăila 20-22 May 2016. Brăila: Istros, 257-272.
Parker Pearson, M. 2005. The Archaeology of Death and Burial. Sparkford: Sutton Publishing.
Snodgrass, Α. 1980. Archaic Greece: The Age of Experiment. London: J.M. Dent.
Tarlow, S. 1999. Bereavement and Commemoration. An Archaeology of Mortality. Oxford (MA): Blackwell.
Young, R.S. 1951. “Sepulturae intra urbem”, Hesperia 20, 67-134.