ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΔΙΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΩΓΗΣ ΤΟΥ ΝΟΗΤΙΚΟΥ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ: ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΗ Η ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΝΟΗΤΙΚΩΝ ΦΑΙΝΟΜΕΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΤΟΥΣ;

PDF
Published: Jun 4, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/sig.45749
Keywords:
διαθεωρητική αναγωγή νευροεπιστήμες φαινομενολογία φιλοσοφία του νου φυσικοκρατία
Μαρία Πουρνάρη
Abstract

Ποια η σχέση του επιπέδου περιγραφής των νοητικών φαινομένων από την οπτική του πρώτου προσώπου και η δυνατότητα αναγωγής του φαινομενολογικού επιπέδου στο νευροεπιστημονικό, δηλαδή στην οπτική του τρίτου προσώπου; Ειδικότερα, είναι δυνατή η σχετική αυτονομία των
νοητικών φαινομένων από τα νευροφυσιολογικά φαινόμενα; Τα δύο επίπεδα περιγραφής μοιάζει να εφάπτονται με το υπόδειγμα της γνωσιακής επιστήμης (υπολογιστικό-λειτουργιστικό επιπέδο
περιγραφής), όταν υποστηρίζεται ότι κάθε νοητικό φαινόμενο εδράζεται στο νευροφυσιολογικό υπόβαθρο του. Κρίσιμο ζήτημα αυτής της διαθεωρητικής αναγωγής αποτελεί ο προσδιορισμός
του τρόπου σύνδεσης των παραπάνω επιπέδων περιγραφής, εφόσον αυτά διαφοροποιούνται και θεωρούνται ότι δεν είναι νομολογικά και οντολογικά αναγώγιμα. Στην εργασία αυτήν τίθενται οι προϋποθέσεις της διαθεωρητικής αναγωγής και η σχέση της με την αναγωγιστική φυσικοκρατία (reductive physicalism) (οτιδήποτε υπάρχει είναι φυσικό), ώστε να διερευνηθεί η δυνατότητα της εξηγητικής αυτονομίας των διαφορετικών επιπέδων περιγραφής τους από τα ίδια τα νοητικά φαινό-
μενα. Το ερώτημα που εξετάζεται, είναι με ποιον τρόπο οι ιδιότητες που ερευνώνται από μια ειδική επιστήμη των ανώτερων νοητικών φαινομένων, όπως η ψυχολογία, μπορούν να είναι θεωρητικά αυτόνομες και παράλληλα εξαρτημένες από τις ιδιότητες των κατώτερων επιπέδων περιγραφής
τους, της νευροεπιστήμης, της βιολογίας, της χημείας, της φυσικής επιστήμης. Κατά τη διερεύνηση της δυνατότητας διαθεωρητικής αναγωγής της θεωρίας της ψυχολογίας στη θεωρία της φυσικής, θα
αξιοποιηθεί το επιχείρημα της έλλειψης αυστηρών ψυχοφυσικών νόμων στο πλαίσιο της «θεωρίας της ταυτότητας των δειγμάτων» (token identity theory), το οποίο την καθιστά ανεπαρκή εκδοχή μη
αναγωγιστικής φυσικοκρατίας. Περαιτέρω, εξετάζοντας τη σχέση νοητικού-φυσικού-πράξης, θα δειχθεί η ασυμβατότητα του εγγενούς ολισμού της θεωρίας της «συνολικής επιγένεσης» (global supervenience) ως προς τις προϋποθέσεις μιας διαθεωρητικής αναγωγής του νοητικού στο νευροεπιστημονικό επίπεδο, δηλαδή των φαινομενολογικών δεδομένων στα νευροφυσιολογικά δεδομένα.
Θα διαπιστωθεί ότι, μαζί με τα παραδοσιακά πεδία της νόησης, συνυπάρχουν ως ισότιμα αντικείμενα διερεύνησης τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της συνείδησης (qualia), η βίωση του εαυτού, το ίδιο το υποκείμενο. Επομένως, εάν η ενιαία θεώρηση των νοητικών φαινομένων είναι προϋπόθεση για την κατανόησή τους, τότε αυτή προϋποθέτει τη συμπερίληψη των δοξικών, συγκινησιακών, βουλητικών, αισθητικών, ηθικών και κοινωνικών όψεων της νόησης, σε μια ενιαία μελέτη εμπειρικής περιγραφής και φιλοσοφικής ανάλυσης τους.

Article Details
  • Section
  • Articles

Signum requires that all authors and the article version is credited when anyone reuses your publication. This means authors are always recognised for their work. D needed for commercial re-use or sharing adapted and derivative versions. The articles may be shared and adapted for any purpose, including commercially, so long as the authors are credited.

References
Churchland, P. M. (1981). Eliminative Materialism and the propositional attitudes. The Journal of Philosophy, 78, 68-90.
Davidson, D. (1970). Mental Events. In L. Foster & J. Swanson (Eds.), Experience and Theory (pp. 79-101). London: Duckworth.
Gardner, H. (1987). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. New York: Basic Books.
Garfield, J. L. (2003). Φιλοσοφία: Τα θεμέλια της γνωσιοεπιστήμης. Στο N. A. Stillings, S. E. Weisler, C. H. Chase, M. H. Feinstein, J.
L. Garfield, & E. L. Rissland, (2003) Εισαγωγή στη Γνωσιοεπιστήμη (Γ. Μαραγκός, Μτφ.). Αθήνα: ΜΙΕΤ.
Haugeland, J. (1998). Weak Supervenience. In J. Haugeland, Having Thought (pp. 89-108). Harvard: Harvard University Press.
Kim, J. (1998/2005). Φιλοσοφία του Νου (Ε. Μανωλακάκη, Μτφ.). Αθήνα: Leader Books.
Nagel, E. (1961). The structure of science. London: Routledge and Kegan Paul.
Παγωνδιώτης, Κ. (2015). Αυτονομία και φυσικαλισμός. Στο αφιέρωμα: Ο Νους ως Μηχανή. Θεωρία, Νευροαπεικόνιση και Φαινομενολογία στη Γνωσιακή Επιστήμη. Νόησις, 8, 107-116.
Πρωτόπαπας, Α. (2015α). Ο νους ως μηχανή: Θεωρία, νευροαπεικόνιση και φαινομενολογία στη γνωσιακή επιστήμη. Στο αφιέρωμα: Ο Νους ως Μηχανή. Θεωρία, Νευροαπεικόνιση και Φαινομενολογία στη Γνωσιακή Επιστήμη. Νόησις, 8, 11-73.
Πρωτόπαπας, Α. (2015β). Επίπεδα περιγραφής και μηχανιστικές εξηγήσεις. Στο αφιέρωμα: Ο Νους ως Μηχανή. Θεωρία, Νευροαπεικόνιση και Φαινομενολογία στη Γνωσιακή Επιστήμη. Νόησις, 8, 149-158.
Πουρνάρη, Μ. (2005). Η εν χρήση γνώση των Νέων Τεχνολογιών: Διαδικαστικοί κανόνες και πρακτικές δεξιότητες. Στο Γ. Κουζέλης, Μ. Πουρνάρη, Β. Τσελφές (Επιμ.), Γνώση χρήσης και Νέες Τεχνολογίες, Τοπικά ι΄, Ε.Μ.Ε.Α. (σσ. 37-45). Αθήνα: Νήσος.
Quine, W. V. O. (1960). Word and object. Cambridge, Mass: MIT Press.
Reisberg, D. (1999). Learning. In R. A. Wilson and F. C. Keil (Eds.), The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences (pp. 460-461). Cambridge Mass.: The MIT Press.
Searle, J. (1980). Minds, Brains, and Programs. The Behavioral and Brain Sciences 3, 417-457.
Searle, J. (1992). The rediscovery of the Mind. Cambridge MA: MIT Press.
Χατζημωϋσής, Α. (2015). Κοντά στον νου κι η γνώση. Στο αφιέρωμα: Ο Νους ως Μηχανή. Θεωρία, Νευροαπεικόνιση και Φαινομενολογία στη Γνωσιακή Επιστήμη. Νόησις, 8, 143-148.
Ψύλλος, Σ. (2005). Αναγωγισμός και το πρόβλημα της νοητικής αιτιότητας. Στο αφιέρωμα: Ψυχολογία και Βιολογία. Νόησις, 1, 39-58.