Η πολιτική πόλωση στην Ελλάδα. Ανάλυση θεματικών διαφορών και ρητορικών στρατηγικών στα κομματικά προγράμματα (2012-2019)

pdf
Δημοσιευμένα: Φεβ 19, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/grsr.44620
Λέξεις-κλειδιά:
πόλωση, κομματικά μανιφέστα, τυπολογία πολωτικών αναφορών
Κωστής Πιερίδης
Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών
Φανή Κουντούρη
Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών
https://orcid.org/0000-0002-5969-3652
Περίληψη

Το άρθρο εξετάζει την πολιτική πόλωση στα επίσημα κομματικά μανιφέστα των ελληνικών κοινοβουλευτικών κομμάτων κατά τις εθνικές εκλογικές αναμετρήσεις του 2012, 2015 και 2019. Μέσα από συνδυασμό θεωρητικών προσεγγίσεων για την πόλωση και συστηματική ανάλυση των προεκλογικών προγραμμάτων — αξιοποιώντας δεδομένα από το Comparative Manifesto Project, το Chapel Hill Expert Survey και μια πρωτότυπη τυπολογία «πολωτικών αναφορών»—  διερευνάται πώς οι θεματικές προτεραιότητες, οι ιδεολογικές διαφοροποιήσεις και οι ρητορικές στρατηγικές διαμορφώνουν το πολιτικό αφήγημα. Το άρθρο καταλήγει στο ότι η πόλωση στον πολιτικό λόγο δεν είναι απλώς αντανάκλαση των κοινωνικών διαιρέσεων, αλλά και εργαλείο πολιτικής στρατηγικής, που επηρεάζεται σημαντικά από την ιδεολογική ταυτότητα και τη θέση των κομμάτων στον πολιτικό ανταγωνισμό.

Λεπτομέρειες άρθρου
  • Ενότητα
  • Άρθρα
Creative Commons License

Αυτή η εργασία είναι αδειοδοτημένη υπό το CC Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση 4.0.

Οι συγγραφείς των άρθρων που δημοσιεύονται στην Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών διατηρούν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των άρθρων τους, δίνοντας στο περιοδικό το δικαίωμα της πρώτης δημοσίευσης. Άρθρα που δημοσιεύονται στην Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών διατίθενται με άδεια  Creative Commons 4.0 και σύμφωνα με την άδεια μπορούν να χρησιμοποιούνται ελεύθερα, με αναφορά στο/στη συγγραφέα και στην πρώτη δημοσίευση για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς.

Το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών διατηρεί το δικαίωμα να δημοσιεύει, να αναπαραγάγει, να παρουσιάζει στο κοινό, να διανέμει και χρησιμοποιεί άρθρα που δημοσιεύονται στην Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών σε οποιοδήποτε μέσο και μορφή είτε μεμονωμένα είτε ως μέρη συλλογικών έργων, για όλο τον χρόνο διάρκειας προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και για όλες τις χώρες του κόσμου. Αυτό περιλαμβάνει ενδεικτικά και όχι αποκλειστικά το δικαίωμα δημοσίευσης των άρθρων σε τεύχη της Επιθεώρησης Κοινωνικών Ερευνών, αναπαραγωγής και διανομής μεμονωμένων αντιγράφων των άρθρων, αναπαραγωγής ολόκληρων των άρθρων σε άλλη έκδοση του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, καθώς και αναπαραγωγής και διανομής των άρθρων ή περίληψης αυτών με χρήση πληροφορικού συστήματος αποθετηρίου.

Λήψεις
Τα δεδομένα λήψης δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
Βιογραφικά Συγγραφέων
Κωστής Πιερίδης , Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών

Δρ Πολιτικής Επιστήμης, Μεταδιδακτορικός ερευνητής, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών

Φανή Κουντούρη, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών

Αναπλ. Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών

Αναφορές
Βερναρδάκης, Χ. (2011). Πολιτικά κόμματα, εκλογές και κομματικό σύστημα. Οι μετασχηματισμοί της αντιπροσώπευσης 1990-2010. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Βούλγαρης, Γ., & Νικολακόπουλος, Η. (2014). 2012: Ο διπλός εκλογικός σεισμός. Εκδόσεις Θεμέλιο.
Γεωργιάδου, Β. (2019). Η Άκρα Δεξιά στην Ελλάδα 1965-2018. Εκδόσεις Καστανιώτη.
Γεωργιάδου, Β., & Ρόρη, Λ. (2019). Η Άκρα Δεξιά στη μεταμνημονιακή εποχή: Κίνητρα ψήφου, διαθεσιμότητα και ελλοχεύουσα δυναμική. Στο B. Αρανίτου, Β. Γεωργιάδου, M. Τσατσάνης (Eπιμ.), Η εκλογική συμπεριφορά των Ελλήνων. Ανάμεσα στα μνημόνια και την πανδημία. Στάσεις, αντιλήψεις, στοιχίσεις και αποστοιχίσεις. Εκδόσεις Gutenberg.
Ελευθερίου, Κ. (2024). Κρίση, κομματικό σύστημα, αριστερά. Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών-ΕΝΑ.
Κατσανίδου, Α. (2015). Η τοποθέτηση των πολιτών στον άξονα αριστεράς - δεξιάς. Στο Ν. Δεμερτζής & Ν. Γεωργαράκης, Το πολιτικό πορτραίτο της Ελλάδας. Η κρίση και η αποδόμηση του πολιτικού (σελ. 51-74). Εκδόσεις Gutenberg.
Ντίνας, Η. (2010). Ο λαός ξεχνά τι σημαίνει δεξιά: η αντιδεξιά προκατάληψη ως (φθίνον) στοιχείο της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας. Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας, 35, 65-94.
Πιερίδης, Κ. (2021). Διαιρετικές τομές και διαμόρφωση της εκλογικής συμπεριφοράς στην Ελλάδα της σύγχρονης Μεταπολίτευσης (2004-2018). Ιδεολογία, θρησκεία, αξίες. Εκδόσεις Επίκεντρο.
Σπουρδαλάκης, Μ., & Τάσσης, Χ. (2019). Από τον εκλογικό σεισμό στην εύθραυστη (;) κανονικότητα. Συνέχειες και ασυνέχειες στο ελληνικό κομματικό σύστημα. Στο B. Αρανίτου, Β. Γεωργιάδου, M. Τσατσάνης (Eπιμ.), Η εκλογική συμπεριφορά των Ελλήνων. Ανάμεσα στα μνημόνια και την πανδημία. Στάσεις, αντιλήψεις, στοιχίσεις και αποστοιχίσεις. Εκδόσεις Gutenberg.
Τεπέρογλου, Ε., Χατζηπαντελής, Θ., & Ανδρεάδης, Ι. (2010). Μελέτη διαιρετικών τομών εκλογέων και υποψηφίων στο εθνικό και ευρωπαϊκό δίπολο: Συγκλίσεις και αποκλίσεις. Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση πολιτικής και ηθικής θεωρίας, 25, 37-63.
Τσατσάνης, Μ. (2009) Παλαιές και νέες διαιρετικές τομές: Εισαγωγικές παρατηρήσεις για την έννοια της διαιρετικής τομής. Στο Γ. Κωνσταντινίδης, Ν. Μαραντζίδης, Τ. Παππάς, Κόμματα και πολιτική στην Ελλάδα. Οι σύγχρονες εξελίξεις. Εκδόσεις Κριτική.
Ξενόγλωσση
Abramowitz, A. (2010). The disappearing center: Engaged citizens, polarization, and American democracy. Yale University Press.
Abramowitz, A. (2018). The great alignment: Race, party transformation, and the rise of Donald Trump. Yale University Press.
Beck, U. (2006). Cosmopolitan vision. Polity.
Bishop, B., & Cushing, R. (2008). The Big Sort: Why the Clustering of Like-Minded America Is Tearing Us Apart. Houghton Mifflin Harcourt.
Boxell, L., Gentzkow, M., & Jesse Shapiro, M. (2020). Cross-country trends in affective polarization. doi:10.3386/w26669.
Brunner, B., & Charvát, J. (2024). Political polarization long-term trends and emerging patterns (Working paper no. 5.3.). TRUEDEM: Trust in European Democracies Project.
Bruns, A. (2019). Filter bubble. Internet Policy Review, 8(4). https://policyreview.info/concepts/filter-bubble
Budge, I., Hearl, D. J., Klingemann, H.-D., Robertson, D. R., & Volkens, A. (1995). Comparative Manifestos Project (Programmatic Profiles of Political Parties in 20 Countries, 1945-1988) (Version 1.0.0) [Dataset]. https://doi.org/10.4232/1.2570
Campante, F., & Hojman, D. (2013). Media and polarization. Journal of Public Economics, 100(C), 79–92.
Campbell, J. E. (2018). Polarized: Making sense of a divided America. Princeton University Press.
Cole, A. (2005). Old Right or New Right? The ideological positioning of parties of the far right. European Journal of Political Research, 44(2), 203-30.
Collier, D., LaPorte, J., & Seawright, J. (2012). Putting typologies to work: Concept formation, measurement, and analytic rigor. Political Research Quarterly, 65(1), 217-232.
Dahl, R. A. (1971). Polyarchy: Participation and opposition. Yale University Press.
DiMaggio, P., Evans, J., & Bryson, B. (1996). Have American’s social attitudes become more polarized?. American Journal of Sociology, 102(3), 690–755. https://doi.org/10.1086/230995
Duffy, B., Hewlett, K. A., McCrae, J., & Hall, J. (2019). Divided Britain? Polarisation and fragmentation trends in the UK (The Policy Institute). King’s College London.
Ellinas, A. A. (2012). Laos and the Greek extreme right since 1974. In Mapping the Extreme Right in Contemporary Europe. Routledge.
Ellinas, A. A., & Lamprianou, I. (2017). How far right local party organizations develop: The organizational buildup of the Greek Golden Dawn. Party Politics, 23(6), 804–820. https://doi.org/10.1177/1354068816641337
Emanuele, V., & Marino, B. (2024). Party system ideological polarization in Western Europe: Data, trends, drivers, and links with other key party system properties (1945–2021). Political Research Exchange, 6(1), 2399095. https://doi.org/10.1080/2474736X.2024.2399095
Flanagan, S., & Lee, A-R. (2003). The new politics, culture wars, and the authoritarian-libertarian value change in advanced industrial democracies. Comparative Political Studies, 36(3), 235-70.
Franzmann, S., & Kaiser, A. (2006). Locating political parties in policy space: A reanalysis of party manifesto data. Party Politics, 12(2), 163–188. https://doi.org/10.1177/1354068806061336
Gentzkow, M., Shapiro, J. M., & Taddy, M. (2019). Measuring group differences in high-dimensional choices: Μethod and application to congressional speech. Econometrica, 87(4), 1307–1340. https://doi.org/10.3982/ECTA16566
Georgiadou, V., & Mavropoulou, J. (2021). Anti-establishment parties in government: Syriza-anel policy-making match between the radical left and the radical right. Southeastern Europe, 45(1), 19–47. https://doi.org/10.30965/18763332-45010003
Green, J., & Prosser, C. (2016). Party system fragmentation and single-party government: The British general election of 2015. West European Politics, 39(6), 1299–1310. https://doi.org/10.1080/01402382.2016.1173335
Grumbach, J. M. (2020). Interest group activists and the polarization of state legislatures. Legislative Studies Quarterly, 45(1), 5–34. https://doi.org/10.1111/lsq.12244
Hacker, J. S., & Pierson, P. (2019). Policy feedback in an age of polarization. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 685(1), 8–28. https://doi.org/10.1177/0002716219871222
Halikiopoulou, D., Vasilopoulou, S., & Nanou, K. (2010). The paradox of nationalism: the common denominator of radical left and radical right euroscepticism. Rochester, NY: Social Science Research Network. SSRN Scholarly Paper.
Halikiopoulou, D. (2018). ‘Far right’ groups may be diverse – but here’s what they all have in common. The conversation. http://theconversation.com/far-right-groups-may-be-diverse-but-heres-what-they-all-have-in-common-101919
Han, H., & Brady, D. W. (2006). A delayed return to historical norms: Congressional party polarization after the Second World War. British Journal of Political Science, 37(3), 505–531. https://doi.org/10.1017/S0007123407000269
Hetherington, M. J. (2001). Resurgent mass partisanship: The role of elite polarization. The American Political Science Review, 95(3), 619–631.
Hetherington, M. J. (2009). Review article: Putting polarization in perspective. British Journal of Political Science, 39(2), 413–448. https://doi.org/10.1017/S0007123408000501
Hug, S., & Schulz, T. (2007). Left—Right positions of political parties in Switzerland. Party Politics, 13(3), 305–330. https://doi.org/10.1177/1354068807075938
Inglehart, R., Basanez, M., & Moreno, A. (1998). Human values and beliefs: A cross-cultural sourcebook. University of Michigan Press.
Iyengar, S., Sood, G., & Lelkes, Y. (2012). Affect, not ideology: A social identity perspective on polarization. The Public Opinion Quarterly, 76(3), 405–431.
Janda, K., Harmel, R., Edens, C., & Goff, P. (1995). Changes in party identity: Εvidence from party manifestos. Party Politics, 1(2), 171–196. https://doi.org/10.1177/1354068895001002001
Jensen, J., Naidu, S., Kaplan, E., Wilse-Samson, L., Gergen, D., Zuckerman, M., & Spirling, A. (2012). Political polarization and the dynamics of political language: Εvidence from 130 years of partisan speech [with comments and discussion]. Brookings Papers on Economic Activity, 1–81.
Katsanidou, A., & Otjes, S. (2016). How the European debt crisis reshaped national political space: The case of Greece. European Union Politics, 17(2), 262-84.
Kitschelt, H., & McGann, A.J. (1995). The radical right in Western Europe: A comparative analysis. University of Michigan Press.
Kriesi, H., Grande, E., Lachat, R., & Dolezal, M. (2008). West European politics in the age of globalization. Cambridge University Press.
Kriesi, H., Grande, E., Dolezal, M., Helbling, M., & Höglinger, D. (2012) Political conflict in Western Europe. Cambridge University Press.
Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology. Sage publications.
Layman, G. C., Carsey, T. M., & Horowitz, J. M. (2006). Party polarization in American politics: Characteristics, causes, and consequences. Annual Review of Political Science, 9(1), 83–110. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.9.070204.105138
Lelkes, Y., Sood, G., & Iyengar, S. (2017). The hostile audience: The effect of access to broadband internet on partisan affect. American Journal of Political Science, 61(1), 5–20. doi:10.1111/ajps.12237.
Lipset, S. (1960). Political man: The social bases of politics. Johns Hopkins University Press.
Lipset, S., & Rokkan, S. (1967). Cleavage structures, party systems and voter alignments, in party systems and voter alignments. Free Press.
Lombard, M., Snyder-Duch, J., & Bracken, C. C. (2002). Content analysis in mass communication: Assessment and reporting of intercoder reliability. Human Communication Research, 28(4), 587–604. https://doi.org/10.1111/j.1468-2958.2002.tb00826.x
McCoy, J., Rahman, T., & Somer, M. (2018). Polarization and the global crisis of democracy: Common patterns, dynamics, and pernicious consequences for democratic polities. American Behavioral Scientist, 62(1), 16–42. https://doi.org/10.1177/0002764218759576
McCoy, J., & Somer, M. (2019). Toward a theory of pernicious polarization and how it harms democracies: Comparative evidence and possible remedies. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 681(1), 234–271. https://doi.org/10.1177/0002716218818782
Merz, N., Regel, S., & Lewandowski, J. (2016). The Manifesto Corpus: A new resource for research on political parties and quantitative text analysis. Research & Politics, 3(2), 2053168016643346. https://doi.org/10.1177/2053168016643346
Mudde, C. (2007). Populist radical right parties in Europe. Cambridge University Press.
Navarretta, C., & Hansen, D. H. (2020). Identifying Parties in Manifestos and Parliament Speeches. Creating, using and linking of parliamentary corpora with other types of political discourse (ParlaCLARIN II), 51–57.
Nezi, R. and Katsanidou, A. (2014). From valence to position: Economic voting in extraordinary conditions. Acta Politica, 49(4), 413-30.
Norris, P. (2003). Global governance and cosmopolitan citizens. In D. Held & A. McGrew (Eds.), Global Transformations Reader. Wiley Publications.
Norris, P., & Inglehart, R. (2019). Cultural backlash and the rise of populism: Trump, Brexit, and authoritarian populism. Cambridge University Press.
Pennings, P. (2006). An empirical analysis of the europeanization of national party manifestos, 1960–2003. European Union Politics, 7(2), 257–270. https://doi.org/10.1177/1465116506063716
Peterson, A., & Spirling, A. (2018). Classification accuracy as a substantive quantity of interest: measuring polarization in Westminster systems. Political Analysis, 26(1), 120–128. https://doi.org/10.1017/pan.2017.39
Recuero, R., Soares, F. B., Vinhas, O., Volcan, T., Hüttner, L. R. G., & Silva, V. (2022). Bolsonaro and the Far Right: How disinformation about Covid-19 circulates on Facebook in Brazil. International Journal of Communication, 16. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/17724/3631
Rori, L. (2021). From ‘black sheep of the eurozone’to ‘European shield’: Ten years of crisis politics in Greece. In C. Spanou (Ed.), Crisis, reform and the way forward in Greece (pp. 64–82). Routledge.
Sartori, G. (1976). Parties and party systems: A framework for analysis. ECPR.
Sartori, G. (2005). Parties and party systems: A framework for analysis. ECPR Press.
Seemann, M. (2017). Digital Tribalism – The real story about fake news | ctrl+verlust. https://www.ctrl-verlust.net/digital-tribalism-the-real-story-about-fake-news/
Schultz, K. A. (2017). Perils of polarization for U.S. foreign policy. The Washington Quarterly, 40(4), 7–28. https://doi.org/10.1080/0163660X.2017.1406705
Stubager, R. (2003). Cleavages reformulated: The development of a sociostructurally anchored definition. Research Paper, Department of Political Science, University of Aarhus.
Stubager, R. (2013). The changing basis of party competition: education, authoritarian-libertarian values and voting. Government Opposition, 48(3), 372-97.
Valenzuela, S., Muñiz, C., & Santos, M. (2024). Social Media and belief in misinformation in Mexico: A case of maximal panic, minimal effects?. The International Journal of Press/Politics, 29(3), 667–688. https://doi.org/10.1177/19401612221088988
Vasilopoulou, S., & Halikiopoulou, D. (2019). How attitudinal group perceptions of the social contract affect the far-right vote in Europe (SSRN Scholarly Paper 3470072). Social Science Research Network. https://doi.org/10.2139/ssrn.3470072
Williams, H. T. P., McMurray, J. R., Kurz, T., & Hugo Lambert, F. (2015). Network analysis reveals open forums and echo chambers in social media discussions of climate change. Global Environmental Change, 32, 126–138. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2015.03.006
Wozniak, W. (2020). Polarization and the political agenda: Income inequalities in political parties’ manifestos in Poland. Contemporary Politics, 26(1), 84–105. https://doi.org/10.1080/13569775.2019.1653530
Yarchi, M., Baden, C., & Kligler-Vilenchik, N. (2021). Political polarization on the digital sphere: a cross-platform, over-time analysis of interactional, positional, and affective polarization on social media. Political Communication, 38(1–2), 98–139. https://doi.org/10.1080/10584609.2020.1785067
Τα περισσότερο διαβασμένα άρθρα του ίδιου συγγραφέα(s)