Προς μια υπαρξιστική αγωγή: Αδιέξοδα και προοπτικές

pdf5
Δημοσιευμένα: Μαρ 13, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/dial.40795
Λέξεις-κλειδιά:
υπαρξισμός, εκπαίδευση, φιλοσοφία, αυτονομία, εμπόδια.
Γεώργιος Παπαδόπουλος
Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού
https://orcid.org/0000-0003-0886-3970
Περίληψη

Η υπαρξιστική αγωγή αναδύθηκε τη δεκαετία του 1950, επιχειρώντας να μετουσιώσει κεντρικές έννοιες του υπαρξισμού, όπως την ελευθερία επιλογής και τη συνεπαγόμενη ευθύνη, εντός του πεδίου της τάξεως. Όντας μαθητοκεντρική, αποδίδει μέγιστη σημασία στην ψυχοσυναισθηματική και ηθική παράμετρο, στην αυθεντικότητα του εαυτού και στην ανεμπόδιστη διαμόρφωσή του έναντι ενός καταπιεστικού συλλογικού σώματος και μιας αλλοτριωτικής κοινωνίας. Το παρόν άρθρο εξετάζει τις βασικές αξίες και παιδαγωγική στοχοθεσία της υπαρξιστικής αγωγής και αποτιμά την εκπαιδευτική της δυναμική ως προς την προώθηση των αρχών της και ιδίως της αυτονομίας. Εφαρμόζοντας μια ερμηνευτική μεθοδολογική προσέγγιση, καταδείχθηκε ότι η υπαρξιστική αγωγή διατρέχει τον κίνδυνο να περιοριστεί σε έναν ελλειπτικό λόγο, καθώς, παρά την αναγνώριση της αναγκαιότητας της αλληλεξάρτησης και του Άλλου, είναι αμφίβολο πώς θα πραγματωθεί η ατομική αυτονομία του μαθητευόμενου. Κι αυτό, εφόσον δεν προσαρτάται με ένα κοινωνικοπολιτικό αίτημα συλλογικής αυτονόμησης, όπου μαθητές και εκπαιδευτικοί συμμετέχουν ισότιμα στις ευρύτερες υποθέσεις της εκπαιδευτικής ζωής, ως αντανάκλαση της επιδιωκόμενης κοινωνικής αναδιαμόρφωσης (άμεση δημοκρατία). Έτσι, η υπαρξιστική αγωγή φαίνεται να παραβλέπει το ακόλουθο παράδοξο: Πώς θα επιτευχθεί η αυτονομία των μαθητών σε μια ετερόνομη κοινωνία, υπερβαίνοντας την αναγκαιότητα της κοινωνικοποίησης ως ετερονομίας, όταν ο εκπαιδευτικός, ως φορέας της κριτικής σκέψης, αποτελεί προϊόν της θεσμισμένης κοινωνίας, η οποία αποθαρρύνει την αμφισβήτηση; Η αξία που προσδίδει εν ολίγοις η υπαρξιστική αγωγή στην έννοια του αυτοκαθορισμού, της αυτογνωσίας και εν γένει της ελευθερίας είναι ναι μεν σημαντική, αλλά όχι επί της ουσίας επιδραστική για μια ευρύτερη μεταστροφή. Αναγκαίες κρίνονται, λοιπόν, περισσότερες έρευνες που θα διευθετούν αυτές τις ανεπάρκειες, εμπλουτίζοντας τη δυναμική της υπαρξιστικής αγωγής να προάγει επιδραστικότερα τις αρχές της. 

Λεπτομέρειες άρθρου
  • Ενότητα
  • Νέοι ερευνητές
Creative Commons License

Αυτή η εργασία είναι αδειοδοτημένη υπό το CC Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0.

Οι συγγραφείς των άρθρων που δημοσιεύονται στο Διάλογοι! Θεωρία και Πράξη στις Επιστήμες Αγωγής και Εκπαίδευσης διατηρούν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας επί των άρθρων τους, δίνοντας στο περιοδικό το δικαίωμα της πρώτης δημοσίευσης. Άρθρα που δημοσιεύονται στο Διάλογοι! Θεωρία και Πράξη στις Επιστήμες της Αγωγής και Εκπαίδευσης διατίθενται με άδεια Creative Commons 4.0 και σύμφωνα με την άδεια μπορούν να χρησιμοποιούνται ελεύθερα, με αναφορά στον/στη συγγραφέα και στην πρώτη δημοσίευση για μη κερδοσκοπικούς σκοπούς και με δικαίωμα τροποποίησης μόνον με παρόμοια διανομή (αν αναμείξετε, τροποποιήσετε, ή δημιουργήσετε πάνω στο υλικό, πρέπει να διανείμετε τις δικές σας συνεισφορές υπό την ίδια άδεια όπως και το πρωτότυπο).

To Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης διατηρούν το δικαίωμα να δημοσιεύουν, να αναπαραγάγουν, να παρουσιάζουν στο κοινό, να διανέμουν και να χρησιμοποιούν άρθρα που δημοσιεύονται στο Διάλογοι! Θεωρία και Πράξη στις Επιστήμες Αγωγής και Εκπαίδευσης σε οποιοδήποτε μέσο και μορφή είτε μεμονωμένα είτε ως μέρη συλλογικών έργων, για όλο το χρόνο διάρκειας προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας και για όλες τις χώρες του κόσμου.

Αυτό περιλαμβάνει ενδεικτικά, και όχι αποκλειστικά, το δικαίωμα δημοσίευσης των άρθρων σε τεύχη του περιοδικού Διάλογοι! Θεωρία και Πράξη στις Επιστήμες Αγωγής και Εκπαίδευσης, αναπαραγωγής και διανομής μεμονωμένων αντιγράφων των άρθρων, αναπαραγωγής ολόκληρων των άρθρων σε άλλη έκδοση του Τμήματος Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και αναπαραγωγής και διανομής των άρθρων ή περίληψης αυτών με χρήση πληροφορικού συστήματος αποθετηρίου.

Λήψεις
Τα δεδομένα λήψης δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
Αναφορές
AAzhar, I. (2013). A critical study of existentialistic view of education and its relevance to human existence and progress. [Doctoral dissertation, Aligarh Muslim University]. Shodhganga-INFLIBNET Centre. http://hdl.handle.net/10603/63628
Baniwal, V. (2013). Existential philosophy of education: A Buberian response. Educational Confab, 2(11), 18-26.
Blenkinsop, S. (2004). Choice, dialogue, and freedom: Towards a philosophy of education based in existentialism. (Publication No. 3134469) [Doctoral dissertation, Harvard University]. ProQuest Dissertations & Theses Global.
Brady, A. (2019). The teacher-student relationship: An existential approach. In T. Feldges (Ed.), Philosophy and the study of education: New perspectives on a complex relationship (pp. 104-117). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429506536
Brubacher, S. J. (1939). Modern philosophies of education. McGraw-Hill Book Company.
Buber, M. (1937). I and thou. (R. G. Smith, Trans.). T. & T. Clark.
Chotalia, M. A. (1990). A study of the educational thinking of Martin Buber. [Doctoral dissertation, Sardar Patel University]. Shodhganga-INFLIBNET Centre. http://hdl.handle.net/ 10603/76020
Crowell, S. (Ed.). (2012). The cambridge companion to existentialism. Cambridge University Press.
Δημόπουλος, Β. (2016). Ο Martin Heidegger και η παιδαγωγία του θανάτου. Μπατσιούλας.
Ekanem, F. E. (2012). Educational existentialism. Journal of Humanities and Social Science, 2(2), 22-27. https://doi.org/10.9790/0837-0222227
Gutek, G. (1988). Philosophical and ideological perspectives on education. Prentice Hall.
Ίλλιτς, Ι. (1976). Κοινωνία χωρίς σχολεία. (2η εκδ.). (Β. Αντωνόπουλος & Δ. Ποταμιάνος, Μτφ.). Βέργος.
Καρακατσάνης, Π. (2015). Φιλοσοφία της παιδείας. Gutenberg.
Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. (Σ. Χαλικιάς, Γ. Σπαντιδάκη & Κ. Σπαντιδάκης, Μτφ.). Κέδρος.
Καστοριάδης, Κ. (1992). Ο θρυμματισμένος κόσμος. (Ζ. Σαρίκας & Κ. Σπαντιδάκης, Μτφ.). Ύψιλον.
Καστοριάδης, Κ. (2000α). Η άνοδος της ασημαντότητας. (Κ. Κουρεμένος, Μτφ.). Ύψιλον.
Καστοριάδης, Κ. (2000β). Οι ομιλίες στην Ελλάδα. Ύψιλον.
Καστοριάδης, Κ. (2012). Η δυνατότητα μιας αυτόνομης κοινωνίας. Μία διάλεξη και δύο συνεντεύξεις στη Λατινική Αμερική. Στάσει Εκπίπτοντες.
Κατσίμπρας, Α., & Κεχαγιάς, Θ. Χ. (2019). Πολιτειότητα και αμοιβαιότητα στο σύγχρονο σχολείο: Μία φιλοσοφική προσέγγιση. Επιστήμες της Αγωγής, 2019(1), 39-56. https://doi.org/10.26248/.v2019i1.434
Kauka, E. O. (2018). An analysis of the nexus of existentialism in education. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 2(12), 228-232.
Kneller, G. F. (1964). Existentialism and education. Wiley.
Kobayashi, M. S. (1971). The educational implications of existentialism and Βuddhism. (Publication No. 7127501) [Doctoral dissertation, The Ohio State University]. ProQuest Dissertations & Theses Global.
Koirala, M. P. (2011). Existentialism in education. Academic Voices: A Multidisciplinary Journal, 1(1), 39-44. https://doi.org/10.3126/av.v1i0.5309
Lieberman, C. (1985). The existentialist ‘’school’’ of thought: Existentialism and education. The Clearing House, 58(7), 322-326. https://www.jstor.org/stable/30186413
Macquarrie, J. (1973). Existentialism. Penguin Books.
Malik, G. M., & Akhter, R. (2013). Existentialism and classroom practice. IOSR Journal of Humanities and Social Science, 8(6), 87–91. https://doi.org/10.9790/0837-0868791
Morris, V. C. (1990). Existentialism in education: What it means. Waveland.
Neill, A. S. (1962). Summerhill: A radical approach to education. Victor Gollancz Ltd.
Neill, A. S. (1966). Freedom.Not license! Hart Publishing Company.
Null, W. (2011). Curriculum. from theory to practice. Rowman & Littlefield Publishers. Inc.
Ozmon, A. H., & Craver, M. S. (2003). Philosophical foundations of education (7th ed.). Prentice Hall.
Πεχτελίδης, Γ. (2020). Για μια εκπαίδευση των κοινών εντός και πέραν των «τειχών». Gutenberg.
Pine, G. J. (1974). Existential teaching and learning. Education, 95(1), 18-24.
Πολυχρονόπουλος, Π. (1988). Φιλοσοφία της παιδείας και προτάσεις εκπαιδευτικής πολιτικής. (3η εκδ.). Παιδαγωγία.
Porter, S. E., & Robinson, J. C. (2011). Hermeneutics. An introduction to interpretive theory. Wm. B. Eerdmans Publishing Co.
Rumianowska, Α. (2020). Existential perspectives on education. Educational Philosophy and Theory, 52(3), 261-269. https://doi.org/10.1080/00131857.2019.1633915
Saeverot, H., Reindal, S. M., & Wivestad, S. M. (2013). Introduction: Reconnecting with existentialism in an age of human capital. Studies in Philosophy and Education, 32(5), 443–448. https://doi.org/10.1007/s11217-013-9374-3
Σαρτρ, Ζ. Π. (χ.χ.). Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. (Κ. Σταματίου, Μτφ.). Αρσενίδης.
Shim, S-h. (2020). The existential meaning of death and reconsidering death education through the perspectives of Kierkegaard and Heidegger. Educational Philosophy and Theory, 52(9), 973–985. https://doi.org/10.1080/00131857.2020.1716334
Solomon, R. C. (2005). Existentialism. Oxford University Press.