Εκπαιδευτικοί μιλούν για την αίσθηση της επαγγελματικής τους αυτονομίας σε αντίξοους καιρούς

PDF
Δημοσιευμένα: Ιαν 16, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/hjre.43286
Λέξεις-κλειδιά:
επαγγελματισμός εκπαιδευτικών αυτονομία λογοδοσία εκπαιδευτικό έργο. Key words συνεντεύξεις
Μαρία Μαμούρα
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
https://orcid.org/0009-0003-5472-344X
Περίληψη

Η παρούσα εργασία αποσκοπεί στη διερεύνηση της αντίληψης που έχουν 23 έμπειροι εκπαιδευτικοί-φιλόλογοι δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για τον επαγγελματικό τους εαυτό στο σύγχρονο εκπαιδευτικό συγκείμενο σε σύγκριση με τα πρώτα χρόνια άσκησης του επαγγέλματός τους∙ για το πώς, δηλαδή, οι εκπαιδευτικοί αυτοί αντιλαμβάνονται τους νέους Λόγους για την εκπαίδευση και για το πώς επηρεάζουν το έργο και την αντίληψη της αυτονομίας τους.


Μιλώντας για νέους Λόγους για την εκπαίδευση, αναφερόμαστε στην εκπαιδευτική ατζέντα του 21ου αιώνα, η οποία συναρθρώνεται στην εύρεση των πιο αποδοτικών τρόπων κατάκτησης προαποφασισμένων γνώσεων και δεξιοτήτων, που ελέγχονται ως προς τα μετρήσιμα αποτελέσματά τους, και στην εδραίωση της λογοδοσίας. Παράλληλα, νέες έννοιες όπως νέα γνώση-δια βίου μάθηση, κοινωνία των δεξιοτήτων, δημιουργική και κριτική σκέψη, ικανότητες συνεργασίας, γραμματισμοί κυριαρχούν στα προτάγματα του ΟΟΣΑ και επαναλαμβάνονται σε όλους τους τόνους από μια στρατηγικά ασαφή και συχνά ευφημιστική πολιτική ρητορική που υποκαθιστά την παιδαγωγική γλώσσα.


Παρά τη σημαντική βιβλιογραφία που τεκμηριώνει τις επιπτώσεις των πολιτικών λογοδοσίας, λίγα είναι γνωστά για το πώς οι εκπαιδευτικοί σκέφτονται και ενεργούν μέσα σε αυτό το πλαίσιο, σε σχέση με τις παιδαγωγικές τους δεσμεύσεις και ταυτότητες.


Τα δεδομένα της παρούσας, ερμηνευτικά προσανατολισμένης, ποιοτικής έρευνας συλλέχθηκαν από ημι-δομημένες συνεντεύξεις βάθους, οι οποίες κωδικοποιήθηκαν σε ένα επαγωγικό σύστημα κατηγοριών και υποκατηγοριών και μορφοποιήθηκαν στη συνέχεια σε κατηγορίες με τη μέθοδο της διαρκούς σύγκρισης των περιεχομένων.


H ανάλυση των δεδομένων ανέδειξε τρία προφίλ εκπαιδευτικών, που χαρακτηρίζονται από: α) ρητή αντίθεση και αντίσταση στη σύγχρονη εκπαιδευτική συνθήκη, β) προβληματοποίηση και συμβιβασμό με αυτήν, και γ) προσαρμογή και ικανοποίηση από τη σύγχρονη εκπαιδευτική συνθήκη.


Το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι οι περισσότεροι συμμετέχοντες στην έρευνα δείχνουν τουλάχιστον να αναγνωρίζουν ότι έχει εγκαθιδρυθεί, και όχι μόνον στη χώρα μας, ένα σύστημα, το οποίο ανακατευθύνει τους εκπαιδευτικούς σε άλλες απόλυτες ‘αλήθειες’ για το τι είναι σωστό και λάθος, και τους καθιστά υπεύθυνους για την απόδοση των μαθητών αλλά και τη δική τους. Δυσφορούν, εξαιτίας της αίσθησης ενός διαρκούς, αφανούς ή φανερού, ελέγχου. Βιώνουν τις επιζήμιες επιπτώσεις που έχουν στην αυτονομία και στο εκπαιδευτικό τους έργο οι μεταρρυθμίσεις υπό τον κυρίαρχο Λόγο του νεοφιλελευθερισμού. Κάποιοι αντιστέκονται, αναζητώντας εναλλακτικές για τη δουλειά τους στην τάξη και προσπαθώντας να επικοινωνήσουν την ανάγκη για επανεφεύρεση της αποστολής τους∙ κάποιοι συμβιβάζονται υπό το κράτος διλημμάτων και συγκρούσεων∙ ελάχιστοι δείχνουν ικανοποιημένοι.


Προτάσεις που απορρέουν από τα ευρήματα της έρευνας συζητούνται επίσης.

Λεπτομέρειες άρθρου
  • Ενότητα
  • Άρθρα
Creative Commons License

Αυτή η εργασία είναι αδειοδοτημένη υπό το CC Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0.

Τα πνευματικά δικαιώματα των άρθρων του περιοδικού ανήκουν στους συγγραφείς. Τα άρθρα διατίθενται με άδειες Creative Commons CC-BC-SA 4.0

 
Λήψεις
Τα δεδομένα λήψης δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
Αναφορές
Anderson, G., & Cohen, M. I. (2015). Redesigning the identities of teachers and leaders: A framework for studying new professionalism and educator resistance. Education Policy Analysis Archives, 23(85), 1-29.
Apple, M. (1982). Knowledge and power. New York, Routledge.
Apple, M. W. (2014). Official knowledge: Democratic education in a conservative age. New York: Routledge.
Avgitidou, S. (2019): Facilitating teachers as action researchers and reflective practitioners: new issues and proposals, Educational Action Research, 28(2), 175-191 DOI: 10.1080/09650792.2019.1654900.
Ball, S. J. (2003). The teacher's soul and the terrors of performativity. Journal of Education Policy, 18(2), 215-228. DOI: 10.1080/0268093022000043065
Ball, S. J., & Olmedo, A. (2023). Care of the self, resistance and subjectivity under neoliberal governmentalities. In Bronwen M.A. Jones and Stephen J. Ball (Eds.) Neoliberalism and education. London, Routledge, 131-142, https://doi.org/10.4324/9781003253617.
Biesta, G. (2015). Good education and the teacher: Reclaiming educational professionalism. In Jelmer Evers, René Kneyber (Eds.) Flip the system. Changing Education from the Ground Up (pp. 79-90). London, Routledge.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa.
Buchanan, R. (2015). Teacher identity and agency in an era of accountability. Teachers and Teaching: Theory and Practice, 21(6), 700-719. https://doi.org/10.1080/13540602.2015.1044329
Castner, D., & Kraus, A. (2023). Discussing the Emperor’s New Clothes–the Metaphysics of Neoliberal Policy and Educational Conversation. Vierteljahrsschrift für wissenschaftliche Pädagogik, 99(2), 229-245.
Cathey, P. E. (2009). Understanding propaganda: Noam Chomsky and the institutional analysis of power (Doctoral dissertation, Rhodes University).
Chomsky, N., & Barsamian, D. (1994). Secrets, lies and democracy. Tucson, Arizona: Odonian Press.
Clarke, M. (2013). Terror/enjoyment: Performativity, resistance, and the teacher's psyche. London Review of Education, 11(3), 229-238. DOI: https://doi.org/10.1080/14748460.2013.840983
Cochran-Smith, M. (2021). Rethinking teacher education: The trouble with accountability. Oxford Review of Education, 47(1), 8-24. https://doi.org/10.1080/03054985.2020.1842181
Cochran-Smith, M., Stringer Keefe, E., & Carney, M. C. (2018). Teacher educators as reformers: Competing agendas. European Journal of Teacher Education, 41(5), 572-590. https://doi.org/10.1080/02619768.2018.1523391
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage Publications.
Creswell W. J. & Miller L. D. (2000). Determining Validity in Qualitative Inquiry. Theory Into Practice, 39(3), 124-130, DOI: 10.1207/s15430421tip3903_2.
Davies, B., & Bansel, P. (2007). Neoliberalism and education. International Journal of Qualitative Studies in Education, 20(3), 247–259. https://doi.org/10.1080/09518390701281751.
Evans, L. (2008). Professionalism, professionality and the development of education professionals. British Journal of Educational Studies, 56(1), 20–38. https://doi.org/10.1111/j.1467-8527.2007.00392.x
Evans, B. K., & Fischer, D. G. (1992). A hierarchical model of participatory decision-making, job autonomy, and perceived control. Human Relations, 45(11), 1169-1189. https://doi.org/10.1177/001872679204501103
Evetts, J. (2009). New professionalism and new public management: Changes, continuities and consequences. Comparative Sociology, 8(2), 247-266. https://doi.org/10.1163/156913309X421655
Fisher-Ari, T., Kavanagh, K. M., & Martin, A. (2017). Sisyphean neoliberal reforms: The intractable mythology of student growth and achievement master narratives within the test and TFA era. Journal of Education Policy, 32(3), 255-280. https://doi.org/10.1080/02680939.2016.1247466
Foucault, M. (1980). Truth and power. In C. Gordon (Επιμ.) Power/Knowledge (translated by Gordon C. et al.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1980). Two lectures. In C. Gordon (Επιμ.) Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972-1977 (pp. 78-108). Chicago: University of Chicago Press.
Grove, R. W. (1988). An analysis of the constant comparative method. International Journal of Qualitative Studies in Education, 1(3), 273-279. DOI: 10.1080/0951839900030105a
Hales, A. (2015). A multitude of wedges: Neoliberalism and micro-political resistance in British Columbia’s public schools 2001-2014. Workplace: A Journal for Academic Labor, 25, 53-63. https://doi.org/10.14288/workplace.v0i25.186133
Hardy, I. (2018). Governing teacher learning: Understanding teachers’ compliance with and critique of standardization. Journal of education policy, 33(1), 1-22. https://doi.org/10.1080/02680939.2017.1325517
Hargreaves, A. (1994). Restructuring restructuring: Postmodernity and the prospects for educational change. Journal of Education Policy, 9(1), 47-65. DOI: 10.1080/0268093940090104.
Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford, UK: Oxford University Press.
House, E., & Howe, K. R. (1999). Values in evaluation and social research. Sage Publications.
Ίσαρη, Φ., & Πουρκός, Μ. (2016). Ποιοτική μεθοδολογία έρευνας: Εφαρμογές στην ψυχολογία και την εκπαίδευση. Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράμματα & Βοηθήματα. https:// repository.kallipos.gr/bitstream/11419/5826/4/15327_Isari-.pdf
Johnson, D. C., & Salle, L. M. (2004). Responding to the attack on public education and teacher unions. Commonweal Institute.
Kascak, O., Pupala, B., & Petrova, Z. (2011). Humanism and autonomy in the neoliberal reform of teacher training. Education, Knowledge and Economy, 5(1-2), 71-88. http://dx.doi.org/10.1080/17496896.2011.574508
Kemmis, S. (2001). Exploring the relevance of critical theory for action research: Emancipatory AR in the footsteps of Jurgen Habermas. In P. Reason & H. Bradbury (Eds.) Handbook of action research (91-102). London: SAGE.
Lincoln, Y., & Cuba, E. (1985). Naturalistic inquiry. New York: Sage.
Lundström, U. (2015). Teacher autonomy in the era of New Public Management. Nordic Journal of Studies in Educational Policy, 2, 73-85. https://doi.org/10.3402/nstep.v1.28144
Mamoura, M. (2024). Secondary mentor-teachers’ perceptions of their professional development: Experiences leading to transformation of fundamental perceptions of teacher’s role in the context of Greek educational system. The International Journal of Adult, Community and Professional Learning, 31(2), 1-20. DOI10.18848/2328-6318/CGP/v31i02/1-20
Μαμούρα, Μ. (2023). Προετοιμάζοντας τον αναστοχαστικό εκπαιδευτικό. Αθήνα: Κριτική.
Milner, H. R. (2014). Scripted and narrowed curriculum reform in urban schools. Urban Education, 49(7), 743-749. DOI: 10.1177/0042085914549685
Nolan, K. (2018). The lived experience of market-based school reform: An ethnographic portrait of teachers' policy enactments in an urban school. Educational Policy, 32(6), 797-822. https://doi.org/10.1177/0895904816673742
OECD. (2019). OECD future of education and skills 2030: Learning compass. A series of concept note. OECD Publishing.
OECD. (2018). The future of education and skills: Education 2030. OECD Publishing.
OECD. (2023). Education at a glance: Policy indicators. Retrieved June 3, 2024, from https://www.oecd.org/education/education-at-a-glance/
Πασιάς, Γ., & Φωτεινός, Δ. (2022). Παγκόσμια εκπαιδευτική ατζέντα και πολιτικές της γνώσης: Σύγχρονοι τόποι και λόγοι. Comparative & International Educational Review, 28, 75-107.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). Sage Publications.
Pechtelidis, Y. (2020). Κοινά και εκπαιδευτικός ανασχηματισμός. The Greek Review of Social Research, 9-38.
Perryman, J., Bradbury, A., Calvert, G., & Kilian, K. (2025). A tipping point in teacher retention and accountability: The case of inspection. British Journal of Educational Studies, 73(2), 181-200. https://doi.org/10.1080/00071005.2024.2439791
Ramberg, M. R. (2014). Teacher change in an era of neo-liberal policies: A neo-institutional analysis of teachers' perceptions of their professional change. European Educational Research Journal, 13(3), 360-379. https://doi.org/10.2304/eerj.2014.13.3.360
Sachs, J. (2001). Teacher professional identity: Competing discourses, competing outcomes. Journal of Education Policy, 16(2), 149-161. DOI: 10.1080/02680930116819
Singh, M., & Harreveld, B. (2014). Tests of government accountability. In Michael Singh & Bobby Harreveld (Eds.) Deschooling L’earning: Young Adults and the New Spirit of Capitalism (151-171). Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137310361_8
Stevenson, H., & Wood, P. (2014). Markets, managerialism and teachers’ work: The invisible hand of high stakes testing in England. International Education Journal: Comparative Perspectives, 12(2), 42-61.
Tarnoff, B. (2016). Neoliberalism turned our world into a business. And there are two big winners. Retrieved from https://www.theguardian.com/us-news/2016/dec/13/donald-trump-silicon-valley-leaders-neoliberalism-administration
Τσιώλης, Γ. (2014). Μέθοδοι και τεχνικές ανάλυσης στην ποιοτική κοινωνική έρευνα. Αθήνα: Κριτική.
Φρυδάκη, Ε. & Μαμούρα, Μ. (2024). Παιδαγωγικά προτάγματα του 21ου αιώνα και οι αποτυπώσεις τους στην αναδυόμενη εκπαιδευτική θεωρία των εκπαιδευόμενων εκπαιδευτικών (675-685). Στο Αλεξάνδρα Γαλάνη, Φίλιππος Ευαγγέλου, Μαρία Λιακοπούλου, Ειρήνη Νικολάου (Επιμ.) Επιστήμες της Αγωγής: Παρελθόν, Παρόν, Μέλλον. ISBN: 978-618-82063-4-2.
Φρυδάκη, Ε. (2015). Η επαγγελματική ταυτότητα του εκπαιδευτικού και το μέλλον της διδασκαλίας. Αθήνα: Κριτική.
Φρυδάκη, Ε. (2017). Η επαγγελματική ανάπτυξη του εκπαιδευτικού. Κυρίαρχοι λόγοι και λύσεις με νόημα. Στο Αικ. Κασιμάτη & Θεοδώρα Παπαγεωργίου (Επιμ.) Επαγγελματική εξέλιξη και ανάπτυξη του τεχνολόγου εκπαιδευτικού (29-33), Πρακτικά του 3ου Επιστημονικού Συνεδρίου Συλλόγου ΕΠ της ΑΣΠΑΙΤΕ. Αθήνα: Εκδοτικός Όμιλος Ίων.
Vangrieken, K., Grosemans, I., Dochy, F., & Kyndt, E. (2017). Teacher autonomy and collaboration: A paradox? Conceptualising and measuring teachers' autonomy and collaborative attitude. Teaching and Teacher Education, 67, 302-315. https://doi.org/10.1016/j.tate.2017.06.021