Αντιλήψεις φοιτητών και εκπαιδευτικών για την ηθική διάσταση στην ιστορική εκπαίδευση Δύο ποιοτικές έρευνες

PDF
Δημοσιευμένα: Απρ 25, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/hjre.43849
Λέξεις-κλειδιά:
ιστορική εκπαίδευση ηθική διάσταση δευτέρου βαθμού ιστορικές έννοιες ιστορική ενσυναίσθηση
Παναγιώτης Γατσωτής
Α΄ Δι.Δ.Ε. Αθήνας
https://orcid.org/0009-0005-8509-5188
Χαράλαμπος Κουργιαντάκης
ΤΙΨΑΕ Ιόνιο Πανεπιστήμιο
https://orcid.org/0000-0003-0536-8368
Ιωάννα Μαρία Βελλίδου
Ιόνιο Πανεπιστήμιο
https://orcid.org/0009-0001-3511-1996
Περίληψη

Η παρούσα εργασία διερευνά τις αντιλήψεις φοιτητών και εκπαιδευτικών για την ηθική διάσταση στην ιστορική εκπαίδευση· ειδικότερα, για το αναπόφευκτο των ηθικών κρίσεων στην ιστορική ερμηνεία και μάθηση, για την ενσυναίσθηση, για τους τρόπους σύνδεσης του ιστορικού παρελθόντος με το παρόν και για τους τρόπους με τους οποίους η επεξεργασία ηθικών ζητημάτων μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της ιστορικής σκέψης, της ιστορικής συνείδησης και της εκπαίδευσης για την πολιτειότητα.


Το θεωρητικό πλαίσιο αντλεί από τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία για τη σχέση Ιστορίας και ηθικής,
την αφηγηματική φύση της ιστορικής γνώσης, την «ηθική» και «συναισθηματική στροφή» στις κοινωνικές επιστήμες, καθώς και από σύγχρονες προσεγγίσεις της ιστορικής εκπαίδευσης που δίνουν έμφαση στις δευτέρου βαθμού ιστορικές έννοιες, στην ιστορική ενσυναίσθηση και στην «ιστορική δικαιοσύνη». Υποστηρίζεται ότι η Ιστορία, ως επιστημονικό και διδακτικό πεδίο, ενσωματώνει αναπόφευκτα ηθικές αποτιμήσεις, χωρίς αυτό να αναιρεί την ουσία της ως επιστημονικής πειθαρχίας, υπό την προϋπόθεση της τεκμηριωμένης ανάλυσης και της αποφυγής παρεκτροπών προς τον διδακτισμό και τον «παροντισμό».


Η εμπειρική διερεύνηση βασίζεται σε δύο ποιοτικές διαδικτυακές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν τον
Μάιο και τον Οκτώβριο του 2025, με συνολικό δείγμα 29 συμμετεχόντων (εκπαιδευτικών και φοιτητών /
φοιτητριών). Τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου με συνδυασμό κλειστών και ανοικτών ερωτήσεων και αναλύθηκαν με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης, από την οποία συγκροτήθηκαν τέσσερις βασικοί θεματικοί άξονες: (α) η Ιστορία ως πεδίο ηθικής διερεύνησης, (β) η σύνδεση παρελθόντος και παρόντος, (γ) οι διαλογικές και ενεργητικές παιδαγωγικές πρακτικές και (δ) η ιστορική ενσυναίσθηση.


Τα ευρήματα καταδεικνύουν σαφή σύγκλιση των συμμετεχόντων στην άποψη ότι η ηθική διάσταση
αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ιστορικής κατανόησης και της διδακτικής πράξης. Παράλληλα, αναδεικνύονται διαφοροποιήσεις ως προς τον βαθμό έμφασης στο συναισθηματικό στοιχείο και την αυτοπεποίθηση των εκπαιδευτικών στη διαχείριση ηθικά επίμαχων θεμάτων. Συμπερασματικά, η εργασία υποστηρίζει ότι η ισορροπημένη και αναστοχαστική ενσωμάτωση της ηθικής διάστασης στην ιστορική εκπαίδευση ενισχύει την κριτική σκέψη, την ιστορική συνείδηση και την κατανόηση της κοινωνικής ευθύνης στο παρόν.

Λεπτομέρειες άρθρου
  • Ενότητα
  • Άρθρα
Creative Commons License

Αυτή η εργασία είναι αδειοδοτημένη υπό το CC Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή 4.0.

Τα πνευματικά δικαιώματα των άρθρων του περιοδικού ανήκουν στους συγγραφείς. Τα άρθρα διατίθενται με άδειες Creative Commons CC-BC-SA 4.0

 
Λήψεις
Τα δεδομένα λήψης δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
Αναφορές
Ahonen, S. (2023). History as an Ethical Craft — A Study of Ethical Reasons in the Explanation of Historical Acts. Qeios, 10.32388/2YJIHE. Retrieved 20/11/2025 from https://www.qeios.com/read/2YJIHE.
Ashby, R. & Lee, P. (1987). Children’s concepts of empathy and understanding in history. C. Portal (ed.). The history curriculum for teachers. Falmer Press, 62–88.
Bartelds, H. – Savenije, G.M. – van Boxtel, C. (2020). Students’ and teachers’ beliefs about historical empathy in secondary history education. Theory & Research in Social Education, 48(4), 529–551. DOI: 10.1080/00933104.2020.1808131. Retrieved 20/12/2025 from https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00933104.2020.1808131.
Barton, K. & Levstik, L. (2008). Διδάσκοντας Ιστορία για το συλλογικό αγαθό, μτφρ. Αφροδίτη Θεοδωρακάκου. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Bermudez, A. (2021). Narrative Justice? Ten Tools to Deconstruct Narratives About Violent Pasts. M. Keynes – H.Å. Elmersjö – D. Lindmark – B. Norlin (eds.). Historical justice and history education. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan, 269–289.
Borba, Μ. (2001). Building moral intelligence. San Francisco: CA: Jossey-Bass.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Braun, V. & Clarke, V. (2022). Thematic analysis: A practical guide. Los Angeles: Sage.
Clarken, R.H. (2010). “Considering moral intelligence as part of a Holistic Education”. Paper presented at the annual meeting of the American Educational Research Association, Denver, CO, April 30-May 4. Retrieved 10/4/2026 from https://eric.ed.gov/?id=ED509643.
Cotkin, G. (2008). History’s Moral Turn. Journal of the History of Ideas, 69:2, 293-315.
Council of Europe, History Education – Publications. Retrieved 20/3/2026 from https://www.coe.int/en/web/history-education/publications.
Cullity, G. (1997). Introduction. G. Cullity & B. Gaut (eds). Ethics and Practical Reason. Oxford: Oxford University Press.
Edling, S. – Löfström, J. – Sharp, H. – Ammert, N. (2022). Mapping moral consciousness in research on historical consciousness and education – a summative content analysis of 512 research articles published between 1980 and 2020. Journal of Curriculum Studies, 54:2, 282-300. Retrieved 20/12/2025 from https://doi.org/10.1080/00220272.2021.1970817.
Endacott, J.L. & Brooks, S. (2018). Historical empathy: Perspectives and responding to the past. S.A. Metzger & L.M. Harris (eds.). The Wiley international hand-book of history teaching and learning, John Wiley & Son, 203–225.
Fischer, T. & Lorenz, M.N. (Hg.) (2015). Lexikon der »Vergangenheitsbewältigung« in Deutschland. Bielefeld: transcript Verlag.
Foucault, M. (1987). Η αρχαιολογία της γνώσης, μτφρ. Κωστής Παπαγιώργης. Αθήνα: Εξάντας.
Gibney, M. – Howard-Hassmann, R. – Coicaud, J.-M. – Steiner, N. (eds.) (2008). The Age of Apology: Facing Up to the Past. University of Pennsylvania Press.
Gilligan, C. (1977). In a different voice: Women’s conceptions of self and of morality. Harvard Educational Review, 47(4), 481–517. Retrieved 20/11/2025 from https://doi.org/10.17763/haer.47.4.g6167429416hg5l0.
Goldberg, T. & Savenije, G.M. (2018). Teaching Controversial Historical Issues. S.A. Metzger & L.M. Harris (eds.). The Wiley International Handbook of History Teaching and Learning. New York: Wiley Blackwell, 503–526.
Jordanova, L. (2006). History in Practice. Bloomsbury USA: Hodder Education. Στα ελληνικά, Της ιδίας (2022). Η Ιστορία στην πράξη, μτφρ. Β. Πατσογιάννης. Αθήνα: Πλέθρον.
Karn, S. (2022). Historical Empathy: A Cognitive-Affective Theory for History Education in Canada. Canadian Journal of Education / Revue canadienne de l'éducation, 46(1), 80–110. https://doi.org/10.53967/cje-rce.5483.
Kohlberg, L. (1984). Essays on moral development: Vol. 2. The psychology of moral development. Harper & Row.
Lévesque, S. (2008). Thinking Historically. Educating Students for the Twenty-First Century. Toronto – Buffalo – London: University of Toronto Press.
Lévesque, S. (2011). What it means to think historically. C. Penney (ed.). New Possibilities for the Past. Vancouver: UBC Press, 115–138.
Löfström, J. – Ammert, N. – Edling, S. – Sharp, H. (2021). Advances in ethics education in the history classroom: after intersections of moral and historical consciousness. International Journal of Ethics Education, 6, 239–252. Retrieved 20/11/2025 from https://doi.org/10.1007/s40889-020-00116-w.
Lowenthal, D. (1985). The past is a foreign country. Cambridge: Cambridge University Press.
Lowenthal, D. (2000). Dilemmas and delights of learning history. P. Stearns – P. Seixas – S. Wineburg (eds.). Knowing, teaching, and learning history: National and international perspectives. New York: New York University Press, 63–82.
Milligan, A. – Gibson, L. – Peck, C. (2017). Enriching Ethical Judgments in History Education. Theory & Research in Social Education, 46(3), 449–479. Retrieved 20/12/2025 from https://doi.org/10.1080/00933104.2017.1389665.
Munslow, A. (2006). Deconstructing history. New York, NY: Routledge.
Noddings, N. (2002). Educating moral people: A caring alternative to character education. New York: Teachers College Press.
Oldfield, A. (1981). Moral Judgments in History. History and Theory, 20:3, 260–277.
Perez-Manjarrez, E. (2017). ‘History on Trial’ The Role of Moral Judgment in the Explanation of Controversial History. History Education Research Journal, 14(2), 40–56. DOI: 10.18546/HERJ.14.2.04. Retrieved 20/11/2025 from https://www.researchgate.net/publication/320170038_History_on_Trial_The_Role_of_Moral_Judgment_in_the_Explanation_of_Controversial_History.
Rosenstone, R. (2023). Η Ιστορία στον Κινηματογράφο· ο Κινηματογράφος στην Ιστορία, μτφρ. Μάριος Αθανασιάδης-Ντόνας, επιμέλεια Χρήστος Δερμεντζόπουλος. Αθήνα: Μωβ.
Rüsen, J. (2004). Historical consciousness: Narrative structure, moral function, and ontogenetic development. History and Theory, 43(4), 113–122.
Seixas, P. & Morton, T. (2013). The Big Six Historical Thinking Concepts. Toronto: Nelson Canada.
Silfver, M. & Myyry, L. (2022). Integrating historical and moral consciousness in history teaching. Historical Encounters, 9(2), 18–29. https://doi.org/10.52289/hej9.203.
Tanner, C. & Christen, M. (2014). Moral intelligence – A framework for understanding moral competences. Μ. Christen – Α. Fischer – Μ. Huppenbauer – C. Tanner & C.P. van Schaik (eds.). Empirically informed Ethics: Morality between facts and norms. New York: Springer, 119-136.
Tsai, G. (2011). Moral Judgment and Historical Understanding. University of California Berkeley Electronic Theses and Dissertations. Retrieved 10/06/2025 from https://escholarship.org/uc/item/06t2x2rp.
Von Borries, B. (1994). (Re-)constructing history and moral judgment: On relationships between interpretations of the past and perceptions of the present. M. Carretero & J. Voss (eds.). Cognitive and instructional processes in history and the social sciences. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum, 339–356.
White, H. (1973). Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth – Century Europe. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
Wineburg, S. (2001). Historical Thinking and Other Unnatural Acts. Charting the Future of Teaching the Past. Philadelphia: Temple University Press.
Αγγελάκος, Κ. - Κουργιαντάκης Χ. (επιστημονική επιμέλεια) (2024). Σύγχρονες προσεγγίσεις στη διδασκαλία της Ιστορίας. Διδακτικές προτάσεις για το μάθημα της Ιστορίας στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αθήνα: Ασίνη.
Αλυματήρης, Ε. (2023). Η συνείδηση του ηθικού νόμου και η ηθική κινητοποίηση. Η θεωρία του Kant για την κινητοποιητική ισχύ του Λόγου και τη λειτουργία του ηθικού συναισθήματος. Διδακτορική διατριβή. Ρέθυμνο: Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Ανδρέου, Α. (επιμέλεια) (2008). Η διδακτική της Ιστορίας στην Ελλάδα και η έρευνα στα σχολικά εγχειρίδια. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Ανδρέου, Α. – Κακουριώτης, Σπ. – Κόκκινος, Γ. – Λεμονίδου, Έ. – Παπανδρέου, Ζ. – Πασχαλούδη, Ε. (επιμέλεια) (2015). Η δημόσια ιστορία στην Ελλάδα. Χρήσεις και καταχρήσεις της ιστορίας. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.
Βάσιου, Α. – Πούλιου, Α. (2021). Ηθική Νοημοσύνη – Καλλιέργεια ηθικής σκέψης και ηθικής συμπεριφοράς στο σχολείο. Αθήνα: Πεδίο.
Ηλιοπούλου, Ι. (2006). Η θεωρία του Jörn Rüsen για την ιστορική συνείδηση. Γ. Κόκκινος & Ε. Νάκου (επιμέλεια). Προσεγγίζοντας την ιστορική εκπαίδευση στις αρχές του 21ου αιώνα. Αθήνα: Μεταίχμιο, 73–104.
Κάββουρα, Δ. (2011). Διδακτική της Ιστορίας. Επιστήμη, διδασκαλία, μάθηση. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Κόκκινος, Γ. – Κιμουρτζής, Π. – Καρασαρίνης, Μ. (επιμέλεια) (2020). Ιστορία & Δικαιοσύνη. Αθήνα: Ασίνη.
Κόκκινος, Γ. – Λεμονίδου, Έ. – Κασβίκης, Κ. (επιμέλεια) (2024). Από την Ιστορία στην Ιστορική Εκπαίδευση. Αποτιμήσεις και προοπτικές. Τιμητικός τόμος για τη Μαρία Ρεπούση, μετάφραση ξενόγλωσσων κειμένων Ανδρέας Κίκηρας, Γιάννα Σκαρβέλη. Αθήνα: Πεδίο.
Κόκκινος, Γ. & Γατσωτής, Π. (επιμέλεια) (2020). Για μια σφαιρική και πολυδιάστατη ιστορική εκπαίδευση. Θεωρητικός σχεδιασμός, εννοιολογικός οπλισμός, περιβάλλοντα μάθησης, σχέδια εργασίας. Αθήνα: Πεδίο.
Κουργιαντάκης, Χ. (2005). Ιστορική σκέψη και ενσυναίσθηση των μαθητών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ιστορία, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή. Ρόδος: Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Λιάκος, Α. (2012). Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία. Οι μεταμορφώσεις της ιστορικής συνείδησης. Αθήνας: Πόλις, 2η έκδοση.
Ρεπούση, Μ. (2004). Μαθήματα Ιστορίας. Από την Ιστορία στην ιστορική εκπαίδευση. Αθήνα: Καστανιώτης.
Σακελλαρίου, Μ. (2010). Αναλυτικά Προγράμματα και Ηθική Εκπαίδευση: Μια Μετανεωτερική Πρόκληση. Μ. Ζεμπύλας – Α. Πέτρου – Μ. Σακελλαρίου (επιμέλεια). Ηθική και Εκπαίδευση, διλήμματα και προοπτικές. Αθήνα: Κριτική, 329–360.
Σμυρναίος, Α. (2020). Η ιστορία ως επιπτύχωση. Από μια ιστοριογραφία βουλιμική σε μια υδροκεφαλική διδακτική της ιστορίας. Αθήνα: Γρηγόρης.
Σμυρναίος, Α. (2023). Ιστορούμεν δι’ εμπιστοσύνης. Η εμπιστοσύνη ως ιστοριογραφική μεταβλητή. Αθήνα: Αρμός.