Η διάγνωση των επιστημολογικών στάσεων και ο δείκτης γνωσιακής αρετής στη διεπιστημονική έρευνα

pdf
Δημοσιευμένα: Ιαν 13, 2026
DOI: https://doi.org/10.12681/plogos.43231
Λέξεις-κλειδιά:
Διεπιστημονικότητα Φιλοσοφία της Διεπιστημονικότητας Φιλοσοφία της Επιστήμης Επιστημολογία Επιστημολογικές Στάσεις Επιστημολογικό Προφίλ Σύνθεση Γνώσης Δείκτης Γνωσιακής Αρετής Γνωσιακή Ευθυγράμμιση
Άλκης Γούναρης
National and Kapodistrian University of Athens
https://orcid.org/0000-0002-0494-6413
Περίληψη

Η διεπιστημονικότητα και οι διεπιστημονικές συνεργασίες εν γένει βρίσκονται, τις τελευταίες δεκαετίες, στο επίκεντρο των ερευνητικών προγραμμάτων καθώς και των πολιτικών χρηματοδότησης. Ωστόσο, τα εμπειρικά δεδομένα δείχνουν ότι πολλές διεπιστημονικές συνεργασίες δυσκολεύονται να επιτύχουν ουσιαστική σύνθεση γνώσης και να ενσωματώσουν τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες στην αντιμετώπιση πολύπλοκων προβλημάτων, όπου ο ρόλος τους είναι καθοριστικός. Στην παρούσα δημοσίευση υποστηρίζεται ότι ένα σημαντικό μέρος αυτών των δυσκολιών δεν οφείλεται πρωτίστως σε γλωσσικά ή επικοινωνιακά εμπόδια, αλλά στις επιστημολογικές και μεταφυσικές παραδοχές που συγκροτούν τις διαφορετικές κοσμοθεωρίες των συνεργαζόμενων επιστημονικών πεδίων και οδηγούν στη μεταξύ τους απόκλιση, μειώνοντας την αποτελεσματικότητα της συνεργασίας. Για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης διατυπώνεται η υπόθεση ότι η διάγνωση, αποτύπωση και ανάλυση των αρχικών επιστημολογικών και μεταφυσικών παραδοχών των συνεργαζόμενων σε ένα διεπιστημονικό έργο πεδίων μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της διεπιστημονικής πρακτικής.  Η αμοιβαία κατανόηση των διαφορετικών εννοιολογικών όρων, των αντιλήψεων σχετικά με την επιστημονική μέθοδο, τον ρόλο της γλώσσας, τον ρόλο της λογικής και ευρύτερα των αρχών που χαρακτηρίζουν κάθε κλάδο της επιστήμης, μπορεί να επιτευχθεί εντοπίζοντας τα θεμελιώδη σημεία σύγκλισης ή απόκλισης των αφετηριακών στάσεων με τις οποίες εισέρχονται ερευνητές διαφορετικών κατευθύνσεων στις διεπιστημονικές συνεργασίες. Σε αυτό το πλαίσιο παρουσιάζεται ένα νέο φιλοσοφικό εργαλείο διάγνωσης επιστημολογικών στάσεων, το οποίο τυποποιεί και αποτυπώνει τις αφετηριακές παραδοχές των μελών μιας διεπιστημονικής ομάδας, ενώ εισάγεται ο «δείκτης γνωσιακής αρετής» ως κεντρική καινοτομία του εργαλείου. Το εργαλείο λειτουργεί ψηφιακά, δεν προϋποθέτει την παρουσία facilitator και ενισχύει την επιστημολογική αυτογνωσία και την αυτορρυθμιζόμενη προσαρμογή των συνεργαζόμενων μερών προς μια κατεύθυνση γνωσιακής ευθυγράμμισης για την επίτευξη του σκοπού της διεπιστημονικής συνεργασίας.

Λεπτομέρειες άρθρου
  • Ενότητα
  • Articles
Creative Commons License

Αυτή η εργασία είναι αδειοδοτημένη υπό το CC Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 4.0.

Οι Συγγραφείς που δημοσιεύουν εργασίες τους σε αυτό το περιοδικό συμφωνούν στους παρακάτω όρους:

  1. Οι Συγγραφείς διατηρούν τα Πνευματικά Δικαιώματα και χορηγούν στο περιοδικό το δικαίωμα της πρώτης δημοσίευσης, ενώ ταυτόχρονα τα πνευματικά δικαιώματα της εργασίας προστατεύονται σύμφωνα με την χρήση άδειας που υιοθετεί ο «Παιδαγωγικός Λόγος - Περιοδική Έκδοση για τις Επιστήμες του Ανθρώπου και την Εκπαίδευση» : Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 (CC BY-NC-ND). Αυτή η άδεια επιτρέπει στους άλλους να έχουν πρόσβαση στο έργο και να το μοιράζονται με άλλους, εφόσον κάνουν αναφορά σε αυτό, ωστόσο δεν μπορούν να το αλλάξουν με κανένα τρόπο ούτε να το χρησιμοποιούν για εμπορική χρήση.
  2. Οι συγγραφείς μπορούν να συνάπτουν ξεχωριστές και πρόσθετες συμβάσεις και συμφωνίες για τη μη αποκλειστική διανομή της εργασίας, όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό αυτό (π.χ. κατάθεση σε ένα ακαδημαϊκό καταθετήριο ή δημοσίευση σε ένα βιβλίο), με την προϋπόθεση της αναγνώρισης και την αναφοράς της πρώτης δημοσίευσης σε αυτό το περιοδικό.
  3. Το περιοδικό επιτρέπει και ενθαρρύνει τους συγγραφείς να καταθέτουν τις εργασίες τους μέσω διαδικτύου (π.χ. σε ένα ακαδημαϊκό καταθετήριο ή στους προσωπικές τους ιστοσελίδες) πριν και μετά από τις διαδικασίες της δημοσίευσης, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παραγωγική ανταλλαγή ιδεών και σκέψεων, καθώς επίσης και σε γρηγορότερη και μεγαλύτερη χρήση και ευρετηρίαση της δημοσιευμένης εργασίας
Λήψεις
Τα δεδομένα λήψης δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
Αναφορές
Apostel, L., Berger, G., Briggs, A., & Michaud, G. (Eds.). (1972). Interdisciplinarity: Problems of teaching and research in universities. Organisation for Economic Co-operation and Development.
Boon, M., & Van Baalen, S. (2019). Epistemology for interdisciplinary research: Shifting philosophical paradigms of science. European Journal for Philosophy of Science, 9, Article 16. https://doi.org/10.1007/s13194-018-0242-4
Boyd, R. N. (1983). On the current status of the issue of scientific realism. Erkenntnis, 19(1/3), 45–90. http://www.jstor.org/stable/20010835
Campbell, D. T. (1969). Ethnocentrism of disciplines and the fish-scale model of omniscience. In M. Sherif & C. W. Sherif (Eds.), Interdisciplinary relationships in the social sciences (pp. 328–348). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203788363
Campion, M. A., Papper, E. M., & Medsker, G. J. (1996). Relations between work team characteristics and effectiveness: A replication and extension. Personnel Psychology, 49(2), 429–452. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1996.tb01806.x
Eigenbrode, S. D., O'Rourke, M., Wulfhorst, J. D., Althoff, D. M., Goldberg, C. S., Merrill, K., Morse, W., Nielsen-Pincus, M., Stephens, J., Winowiecki, L., & Bosque-Pérez, N. A. (2007). Employing philosophical dialogue in collaborative science. BioScience, 57(1), 55–64. https://doi.org/10.1641/b570109
European Union. (2021). Regulation (EU) 2021/695 of the European Parliament and of the Council establishing Horizon Europe. Official Journal of the European Union, L 170, 1–68. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A32021R0695
Feyerabend, P. (1975). Against method: Outline of an anarchistic theory of knowledge. New Left Books.
Fortuin, K. P. J., & van Koppen, C. S. A. (2016). Teaching and learning reflexive skills in inter- and transdisciplinary research: A framework and its application in environmental science education. Environmental Education Research, 22(5), 697–716. https://doi.org/10.1080/13504622.2015.1054264.
Garland, R. (1991). The mid-point on a rating scale: Is it desirable? Marketing Bulletin, 2(1), 66–70.
Gounaris, Α. (2011). Intentionality and the Emergence of Meaning. Philosophia. Journal of the Academy of Athens. Volume 41, pp. 318-321.
Gounaris, A. (2012). A Naturalistic Explanation of Meaning within Embodied Cognition. 2nd National Conference on the Philosophy of Science, National and Kapodistrian University of Athens, Department of History and Philosophy of Science. Available from: https://www.researchgate.net/publication/331346274_A_Naturalistic_Explanation_of_Meaning_within_Embodied_Cognition [accessed Nov, 2025].
Gounaris, A. (2013). Human Cognition and Artificial Intelligence: Searching for the fundamental differences of meaning in the boundaries of metaphysics. http://doi.org/10.13140/RG.2.2.17433.67681
Gounaris, A. (2020). Why do we need a Unified Theory of Embodied Cognition? Presentation for the 94th Joint Session of the Mind Association and the Aristotelian Society. University of Kent. http://doi.org/10.13140/RG.2.2.11933.74729
Gounaris, A., Kosteletos, G., & Kolliniati, M. (2025). Virtue in the machine: Beyond a one-size-fits-all approach and Aristotelian ethics for artificial intelligence. Conatus - Journal of Philosophy, 10(1), 127–152. https://doi.org/10.12681/cjp.40628
Greco, J. (2004). A different sort of contextualism. Erkenntnis, 61(2–3), 383–400. https://doi.org/10.1007/s10670-004-9280-8
Greco, J. (2008). What’s wrong with contextualism? The Philosophical Quarterly, 58(232), 416–436. https://doi.org/10.1111/j.1467-9213.2008.535.x
Grüne-Yanoff, T. (2016). Interdisciplinary success without integration. European Journal for Philosophy of Science, 6(3), 343 -360.
Hanson, N. R. (1958). Patterns of discovery. Cambridge University Press.
Harsha, P. D., & Hines, C. S. (2016). Radar charts and the paradigm of cognitive fit: Implications for accounting research and practice. Journal of Business and Accounting, 9(1), 86–96.
Hoffmann, M. H. G., Schmidt, J. C., & Nersessian, N. J. (2013). Philosophy of and as interdisciplinarity. Synthese, 190(11), 1857–1975. http://www.jstor.org/stable/41932108
Jantsch, E. (1972). Inter- and Transdisciplinary University: A systems approach to education and innovation. Paris: OECD.
Kaczynski, D., Wood, L., & Harding, A. (2008). Using radar charts with qualitative evaluation: Techniques to assess change in blended learning. Active Learning in Higher Education, 9(1), 23–41.
Kagan, J. (2009). The three cultures: Natural sciences, social sciences and the humanities in the 21st century. Cambridge University Press.
Klein, J. T. (1990). Interdisciplinarity: History, theory, and practice. Wayne State University Press.
Klein, J. T. (1996). Crossing boundaries: Knowledge, disciplinarities, and interdisciplinarities. University of Virginia Press.
Klein, J. T., & Newell, W. H. (1997). Advancing interdisciplinary studies. In J. G. Gaff, J. L. Ratcliff & Associates (Eds.), Handbook of the undergraduate curriculum: A comprehensive guide to purposes, structures, practices, and change (pp. 393–415). Jossey-Bass.
Kockelmans, J. J. (1979). Why interdisciplinarity. In J. J. Kockelmans (Ed.), Interdisciplinarity and higher education. University Park, PA: The Pennsylvania State University Press.
Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions (2nd ed.). The University of Chicago Press.
Laudel, G. (2006). Conclave in the Tower of Babel: How peers review interdisciplinary research proposals. Research Evaluation, 15(1), 57–68. https://doi.org/10.3152/147154406781776048
Ledford, H. (2015). How to solve the world's biggest problems. Nature, 525(7569), 308–311. https://doi.org/10.1038/525308a
Looney, C., et al. (2014). Seeing through the eyes of collaborators: Using Toolbox workshops to enhance cross-disciplinary communication. In M. O’Rourke, S. Crowley, S. D. Eigenbrode, & J. D. Wulfhorst (Eds.), Enhancing communication and collaboration in interdisciplinary research. Thousand Oaks, CA: Sage.
Nadler, J. T., Weston, R., & Voyles, E. C. (2015). Stuck in the middle: The use and interpretation of mid-points in items on questionnaires. The Journal of General Psychology, 142(2), 71–89. https://doi.org/10.1080/00221309.2014.994590
Nagel, E. (1949). The meaning of reduction in the natural sciences. In R. C. Stauffer (Ed.), Science and civilization. Madison: University of Wisconsin Press.
Nagel, E. (1961). The structure of science: Problems in the logic of scientific explanation. New York, NY: Harcourt, Brace & World.
National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, & Institute of Medicine. (2005). Facilitating interdisciplinary research. Washington, DC: The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/11153
Newell, W. H. (1994). Designing interdisciplinary courses. In J. T. Klein & W. G. Doty (Eds.), Interdisciplinary studies today (pp. 35–52). New Directions for Teaching and Learning Series. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Newell, W. H. (Ed.). (1998). Interdisciplinarity: Essays from the literature. New York, NY: The College Board.
Nikitina, S. (2002). Navigating the disciplinary “fault lines” in science and in the classroom: Undergraduate neuroscience classroom in Mind, Brain, and Behavior at Harvard. Issues in Integrative Studies, 20, 27–44.
Oberheim, E., & Hoyningen-Huene, P. (2025). The incommensurability of scientific theories. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/spr2025/entries/incommensurability/
Oppenheim, P., & Putnam, H. (1958). Unity of science as a working hypothesis. Retrieved from: https://philarchive.org/archive/OPPUOS
O'Rourke, M., & Crowley, S. (2012). What might integration be? What using philosophical interventions to facilitate disciplinary integration can teach us about the notion of common ground. Paper presented at the Philosophy Of/As Interdisciplinary Network Conference, Tübingen, Germany.
O'Rourke, M., & Crowley, S. J. (2013). Philosophical intervention and cross-disciplinary science: The story of the Toolbox Project. Synthese, 190(11), 1937–1954. https://doi.org/10.1007/s11229-012-0175-y
O'Rourke, M., Crowley, S., & Gonnerman, C. (2016). On the nature of cross-disciplinary integration: A philosophical framework. Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences, 56, 62–70. https://doi.org/10.1016/j.shpsc.2015.10.003
Popper, K. R. (1959). The logic of scientific discovery. London: Hutchinson & Co.
Putnam, H. (1975b). What is “realism”? Proceedings of the Aristotelian Society, 76, 177–194. http://www.jstor.org/stable/4544887
Repko, A. (2006). Disciplining interdisciplinarity: The case for textbooks. Issues in Integrative Studies, 24, 112–142.
Repko, A. F. (2008). Interdisciplinary research: Process and theory. Thousand Oaks, CA: Sage.
Robinson, B., & O’Rourke, M. (2015, December 16). The value of philosophy in interdisciplinary research. Daily Nous. Retrieved from: https://dailynous.com/2015/12/16/the-value-of-philosophy-in-interdisciplinary-research-guest-post-by-brian-robinson-and-michael-orourke/
Stamm, J. (2019). Interdisciplinarity put to test: Science policy rhetoric vs scientific practice. In Handbook on science and public policy. Cheltenham: Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9781784715946.00030
Strang, V. (2009). Integrating the social and natural sciences in environmental research: A discussion paper. Environment, Development and Sustainability, 11(1), 1–18. https://doi.org/10.1007/s10668-007-9095-2
Suppes, P. (1978). The plurality of science. PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association, 1978(2), 3–16. https://doi.org/10.1086/psaprocbienmeetp.1978.2.192459
Szostak, R. (2019). Manifesto of interdisciplinarity. Ανακτήθηκε 12 Δεκεμβρίου 2024, από https://sites.google.com/a/ualberta.ca/manifesto-of-interdisciplinarity/manifesto-of-interdisciplinarity
Turri, J., Alfano, M., & Greco, J. (2021). Virtue epistemology. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/epistemology-virtue/
Välikangas, A. (2023). The limited role of social sciences and humanities in interdisciplinary funding: What are its effects? Social Epistemology, 38(2), 152–172. https://doi.org/10.1080/02691728.2023.2245769